Schengen samstarfiđ

Öryggi ríkja og réttindi einstaklinga

Emily Delcher sem var starfsnemi á skrifstofunni sumariđ 2012 vann ađ gerđ yfirlits yfir Schengen samstarfiđ hér er ţađ í íslenskri ţýđingu.

Yfirlitiđ á pdf-formi hér.

 

Međ Schengen samkomulaginu varđ Schengen svćđiđ til, svćđi ţar sem ađ fellt var niđur allt eftirlit á innri landamćrum samningsríkjanna. Ţannig auđveldar Schengen regluverkiđ frjálsa för fólks um svćđiđ en á hinn veginn leiđir ţađ til spurninga er varđa mannréttindavernd. Eftirlit međ fólki hefur veriđ fćrt á ytri landamćrin en gripiđ hefur veriđ til ýmiss konar mótvćgisađgerđa til ţess ađ tryggja samvinnu samningsríkjanna, sérstaklega ţegar kemur ađ alţjóđlegri glćpastarfsemi, og öryggi t.d. Schengen upplýsingakerfiđ. Ţessari samantekt er ćtlađ ađ gefa yfirlit yfir Schengen samkomulagiđ ásamt ţví ađ setja fram athugasemdir um ćtlađar endurbćtur og álitaefni sem lúta ađ mannréttindum.

Upphaflega samanstóđ Schengen-svćđiđ af Ţýskalandi, Frakklandi, Lúxemborg, Belgíu og Hollandi. Fyrsta samkomulagiđ var undirritađ ţann 14. júní 1985 og var fylgt eftir međ samningi um framkvćmd Schengen-samkomulagsins áriđ 1990. Samningarnir tóku gildi 1995 og voru felldir inn í löggjöf ESB í maí 1999 međ Amsterdam Sáttmálanum. Flest ríki EES (ESB og EFTA ríkin) taka ţátt í Schengen-samstarfinu. Danmörk tekur ţátt međ ákveđnum fyrirvörum. Amsterdamsáttmálinn heimilađi Bretlandi og Írlandi ađ taka ađeins ţátt í hluta Schengen-samstarfsins án skuldbindinga um ađ afnema vegabréfaeftirlit. Bretland og Írland taka sem ESB ríki ţátti í lögreglusamvinnu ESB og eiga ađild ađ löggćslustofnunum ESB á ţeim grundvelli en einnig taka ţau ţátt í Schengen upplýsingakerfinu. Kýpur, Rúmenía og Búlgaría vinna ađ fullri ađild og bíđa samţykktar frá Evrópuţinginu um ađ skilyrđum fyrir afnámi innri landamćra sé fullnćgt. Ísland og Noregur hafa tekiđ ţátt í Schengen-samstarfinu síđan áriđ 1996 án ţess ţó ađ hafa neitt ákvörđunarvald um samstarfiđ. Ađild landanna tveggja var síđan endurnýjuđ međ Brussel samningnum áriđ 1999 og međ honum var kveđiđ á um stofnun samsettu nefndarinnar (COMIX).[1] Samsetta nefndin fjallar um ţau mál sem eru í undirbúningi hverju sinni á gildissviđi Schengen og Ísland getur ţannig komiđ ađ mótun nýrrar löggjafar međ athugasemdum og andmćlum.[2] Sviss gerđist ađili ađ Schengen-svćđinu áriđ 2008 og Liechtenstein áriđ 2011.

Upphaflega samkomulagiđ frá árinu 1985[3] er umfangslítiđ, ađeins 33. gr., og tekur ađallega til atriđa varđandi innri landamćrin en samkomulagiđ frá 1990,[4] um framkvćmd Schengen-samkomulagins,er mun ítarlegra og felur í sér ítarlegar reglur og ađgerđir til afnáms persónueftirlits á landamćrum Schengen-ríkja og styrkingu ytri landamćranna. Helstu breytingar sem gerđar hafa veriđ á efni Schengen-samningsins frá upphafi ţátttöku Íslands er setning nýrra heildstćđra regla um för yfir landamćri (Schengen Borders Code[5]) og nýjar reglur um framkvćmd útgáfu vegabréfsáritana (Visa Code). Auk ţess hafđi Amsterdamsáttmálin talsverđ áhrif á Schengen-samstarfiđ og framtíđ ţess. Frá undirritun Schengen-samkomulagsins áriđ 1985 hafa tćplega 200 Schengen-gerđir bćst viđ samstarfiđ sem fela í sér viđbćtur og breytingar á samningunum frá 1985 – 1990. Reglurnar allar mynda hiđ svokallađa Schengen acquis, eđa Schengen réttarreglurnar.[6] Fjallađ verđur um ţetta regluverk hér á eftir í tveim hlutum; sá fyrri lýtur ađ afnámi innri landamćra og frjálsri för fólks og hinn síđari ađ eflingu ytri landamćra og öryggismálum.

 

I. Afnám landamćraeftirlits á innri landamćrum.

a. Frjáls för.

Frjáls för er grundvallarréttindi sem tryggt er međ Evrópu samningunum. Í 2. gr. Schengen-samkomulagsins segir; „heimilt er ađ ferđast um innri landamćri án nokkurs persónueftirlits“. Međ öđrum orđum er öllum einstaklingum, óháđ ţjóđerni, heimilt ađ ferđast á milli sameiginlegra landamćra Schengen-svćđisins án ţess ađ framvísa persónuskilríkjum viđ för yfir landamćri. Hins vegar verđa einstaklingar ađ hafa međ sér gild persónuskilríki sem ţeir geta framvísađ viđ yfirvöld ef óskađ er eftir ţví viđ annars konar eftirliti innanlands. Gild persónuskilríki Íslendinga eru vegabréf ţví ćttu allir ađ hafa ţau međferđis ţegar ţeir ferđast. Loka skal landamćrastöđvum og engir opinberir starfsmenn skulu vera á landamćrum, „allar hindranir gegn frjálsu flćđi umferđar um landamćri skulu afnumdar, einnig hrađatakmarkanir í öđrum tilgangi en vegna umferđaröryggis“.[7] Ríkisborgarar ţriđja ríkis (utan ESB eđa EES) sem fá vegabréfsáritun frá Schengen ríki mega ferđast á milli Schengen ríkja án frekari formsatriđa og eftirlits. Ríkisborgarar ESB ríkja sem ekki eru orđnir ađilar ađ Schengen svćđinu ţurfa ekki ađ sćkja um vegabréfsáritun heldur ekki ríkisborgarar Makedóníu og Serbíu en einnig eru ríkisborgarar vissra ríkja utan Evrópu undanţegnir vegabréfsáritun, s.s. ríkisborgarar Kanada og Bandaríkjanna.

b.   Undanţágur

Schengen landamćra reglurnar sem samţykktar voru áriđ 2006 heimila ađildarríkjum í undantekningartilvikum ađ endurupptaka tímabundiđ landamćraeftirlit, s.s. ef ađ um er ađ rćđa mikla ógn viđ allsherjarreglu eđa öryggi innanlands. Slíkt eftirlit má ekki standa yfir lengur en í 30 daga og hafa verđur samráđ viđ Evrópskar stofnanir og önnur ađildarríki til ađ meta hvort ráđstafanirnar eru hćfilegar.[8] Í reglunum er gerđur greinarmunur á tímabundinni upptöku vegna fyrirsjáanlegra og ófyrirsjáanlegra tilvika. Ađildarríki nýta sér oft ţetta úrrćđi, sérstaklega ţegar ţau halda alţjóđlega íţróttaviđburđi ( Heimsmeistarakeppnin í fótbolta í Ţýskalandi 2006) eđa alţjóđlegar ráđstefnur (fundir G20 ríkjanna). Ađildarríkin geta ennfremur gripiđ til landamćraeftirlits án fyrirvara ef ţađ telst nauđsynlegt vegna öryggis eđa allsherjarreglu s.s. vegna hryđjuverkarárása.[9]

Arabíska voriđ sem hófst í lok árs 2010 var hvatning fyrir umbćtur á Schengen samkomulaginu og framkvćmd ţess. Ţúsundir innflytjendur frá miđjarđarhafinu sem langađi ađ komast til Evrópu komu til eyjunnar Lampedusa á Ítalíu. Flestir voru frá Túnis og langađi til Frakklands, stjórnvöld á Ítalíu voru ekki tilbúin ađ leyfa ţeim öllum ađ dveljast ţar og gáfu ţeim ţví sex mánađa dvalarleyfi sem gerđi ţeim kleift ađ ferđast um allt Schengen svćđiđ. Ţann 17. apríl 2011 stöđvuđu Frönsk stjórnvöld allar lestir frá Ítalska bćnum Vintimille til Frakklands, sem skapađi spennu á milli stjórnvalda í Ítalíu og Frakklandi. Berlusconi og Sarkozy komust ađ lokum ađ samkomulagi og sendu framkvćmdastjórn Evrópu bréf ţann 26. apríl og kölluđu eftir endurskođun á skilyrđunum til ađ taka upp landamćra eftirlit.

Framkvćmdastjórn Evrópu setti fram tillögur sínar ţann 16. september 2011. Ákvörđunin um ađ taka upp landamćraeftirlit á innri landamćrunum ćtti ađ taka á vettvangi ESB eftir tillögu frá framkvćmdastjórninni. Međ öđrum orđum ađildarríki ćttu ekki ađ geta tekiđ slíka ákvörđun einhliđa. Einhliđa ákvörđun um landamćraeftirlit ćtti ađeins ađ taka í neyđartilfellum og ekki lengur en í fimm daga og ESB ţyrfti ađ samţykkja framlengingu á ţeim tíma. Ađ taka upp landamćraeftirlit á innri landamćrum ćtti ađ vera lokaúrrćđi ţegar engar ađrar leiđir hafa boriđ árangur til ađ draga úr yfirvofandi hćttu og ţví ćtti ógn viđ ţjóđaröryggi eđa allsherjarreglu ađ vera einu ástćđurnar ađ baki slíkri ákvörđun.[10]

Fjölmörg ađildarríki eru á móti ţessari tillögu sérstaklega í ljósi aukins hlutverks framkvćmdastjórnarinnar viđ ákvarđanatöku um tímabundna upptöku landamćraeftirlits. Ţýskaland, Frakkland og Spánn neita sérstaklega ađ óska eftir leyfi til framkvćmdastjórnarinnar. ESB getur ekki breytt Schengen landamćra reglunum án samţykkis ađildarríkjanna og er niđurstađan sú ađ vilji ríkjanna stendur ekki til ţess ađ fćra ákvörđunarvaldiđ í ţessum málum til framkvćmdastjórnarinnar. Allsherjarregla og allsherjaröryggi heyra undir stjórnvöld ađildarríkjanna og ţjóđţing ţeirra geta hafnađ nálćgđarreglunni, ţ.e. ađ ESB getur ađeins gripiđ inn í ef ađ ţađ getur veriđ skilvirkara en ađildarríkiđ. Ađildarríkin kalla eftir auđveldari upptöku landamćraeftirlits sérstaklega vegna viđkvćms eđlis landamćranna milli Grikklands og Tyrklands.

II. Styrking ytri landamćra

Ađildarríkin hafa samţykkt margskonar ađgerđir til ţess ađ tryggja öryggi ytri landamćranna međ aukinni samvinnu. Ţessar ađgerđir felast m.a. í reglugerđum um innkomu um ytri landamćrin, stefnur í vegabréfsáritunum og hćlismálum og innleiđing á sameiginlegu upplýsingakerfi (Schengen Information Systm, SIS). ESB tryggir ekki ađeins sín eigin landamćri heldur hefur ţađ fariđ út í alţjóđlega nálgun međ stuđningi viđ ţriđju ríki vegna efnahagsţróunar og landamćravörslu (sérstaklega í gegnum Landamćrastofnun Evrópu (Frontex)).

a. Trygging ytri landamćra

Til ađ tryggja landamćri sín hefur ESB samţykkt sameiginlega stefnu um vegabréfsáritanir ásamt upplýsingakerfi sem er drifiđ áfram af ađildarríkjunum.

          i.  Stefna um útgáfu vegabréfsáritana.

ESB samţykkti sameiginlega stefnu um útgáfu vegabréfsáritana fyrir skamma dvöl (allt ađ ţrem mánuđum) innan Schengen svćđisins. Hinsvegar hafa ađildarríkin forrćđi yfir vegabréfsáritun fyrir lengri dvöl. Handhafi Schengen vegabréfsáritunar hefur leyfi til ađ ferđast frjálst um öll lönd Schengen svćđisins. Listi yfir ţau lönd ţar sem ríkisborgarar ţurfa vegabréfsáritun ásamt löndum sem eru undanţegin slíkri áritun er ađ finna í ESB reglugerđ nr. 539/2001.[11] Til dćmis eru ríkisborgarar Norđur-Ameríku, Brasilíu, Argentínu, Ástralíu og Nýja-Sjálands undanţegin á međan ríkisborgarar flestra ríkja Afríku og Asíu ţurfa ađ sćkja um vegabréfsáritun.[12]

Ţađ ađildarríki sem ađ er ađal eđa eini áfangastađur umsćkjanda tekur umsókn um vegabréfsáritun til međferđar. Ef ađ ađallandiđ er óákveđiđ ţá tekur inngönguríkiđ umsókn til međferđar. Umsókn ţarf yfirleitt ađ berast sendiráđi eđa rćđismannsskrifstofu ţess ađildarríkis sem ferđast á til ţrem mánuđum fyrir áćtlađa heimsókn Tekin eru fingraför af umsćkjanda og hann ţarf ađ greiđa afgreiđslugjald, gefa upp tilgang ferđarinnar, sýna fram á framfćrslu á heimsóknartímanum og ferđatryggingu. Yfirvöld verđa ađ taka ákvörđun um afgreiđslu umsóknar innan 15 daga frá ţví hún berst.[13]

Upplýsingakerfi um vegabréfsáritanir (Visa Information System, VIS) var sett upp á grundvelli ákvörđunar 2004/512/EB frá 8. júní 2004[14]. Upplýsingakerfiđ er miđlćgt upplýsingakerfi um vegabréfsáritanir fyrir ađildarríki sem hannađ var til ađ auđvelda vegbréfsritunar ferliđ og til ađ koma í veg fyrir „vegabréfsáritana kaup“ (e. „Visa shopping“). Í kerfinu verđa geymdar upplýsingar um umsóknir um vegabréfsáritanir, ţ.á.m. persónu- og lífkennaupplýsingar umsćkjanda svo sem fingraför og ljósmynd. VIS upplýsingakerfiđ mun vera sett upp í áföngum og byrjar í norđur-Afríku, síđan í austurlöndum nćr og Persaflóasvćđinu.[15] VIS upplýsingakerfiđ er leiđ til ţess ađ berjast gegn ólöglegum innflytjendum međ ţví ađ gera ţađ auđveldara ađ fylgjast međ ţví hvort einstaklingur hefur yfirgefiđ Schengen-svćđiđ eftir ađ vegabréfsáritun hans hefur runniđ út. ESB er ţví ađ byggja upp risastórt rafrćnt eftirlitskerfi, sem samanstendur af VIS, SIS og EURODAC, sem ćtlađ er ađ koma auga á og brottvísa ólöglegum innflytjendum.

             ii.  EURODAC

Ísland er ađili ađ Dyflinnarsamningnum um međferđ hćlisbeiđna vegna ţátttöku í Schengen samstarfinu. Dyflinnarsamstarfiđ gengur út á samstarf vegna hćlisumsókna á Schengen-svćđinu og er ćtlađ ađ koma í veg fyrir ađ einstaklingur ferđist milli Schengen landanna, án persónubundins eftirlits á innri landamćrum og sćki um hćli í hverju landi. Međal ákvćđa í samningnum er ákvćđi um EURODAC. EURODAC er kerfi sem samanstendur af miđlćgum gagnagrunni og kerfi fyrir rafrćna upplýsingamiđlun milli ađildarríkja. Kerfinu er ćtlađ ađ koma auga á hćlisleitendur og óreglulega útlendinga (e. irregular migrants).[16] Međ gagnagrunninum er mögulegt ađ bera saman fingraför til ţess ađ kanna hvort ađ hćlisleitandi hefur komiđ ólöglega inn í ESB og/eđa hvort ađ hann hefur sótt um hćli í öđru ESB ríki. Hćgt er ađ finna út til hvađa ESB (EES) ríkis hćlisleitandi kom fyrst og ţannig ákvarđa hvađa ríki ber ađ taka hćlisumsókn hans til međferđar. Heimilt er ađ geyma gögn um hćlisumsćkjanda í allt ađ 10 ár nema honum sé veittur ríkisborgararéttur í ESB ríki. Heimilt er ađ geyma gögn um óreglulega útlendinga í tvö ár.[17] Í skýrslu sinni fyrir áriđ 2011 um EURODAC greindi Evrópska persónuverndarstofnunin (EDPS) frá ţví ađ gögn vćru oft geymd lengur en hámarkstímann og skortur vćri á reglum um gagnaeyđingu og af ţeim sökum vćri hćtta á ađ viđ eyđingu gagnanna vćri vernd ţeirra brostin. EDPS taldi einnig hćtt vćri viđ ţví ađ óviđkomandi einstaklingum sé óviljandi gefinn ađgangur ađ ţessum gagnagrunni og ađ sérstaklega vćri varhugavert ađ hćgt er ađ hlađa niđur upplýsingum í gegnum usb tengi.[18]

Upplýsingar um innflytjendur og útlendinga er einnig hćgt ađ skrá inn í SIS.

           iii. Schengen upplýsingakerfiđ (SIS).

SIS er kjarni öryggisstefnu Schengen-samkomulagsins. Upplýsingakerfiđ er sameiginlegur miđlćgur gagnabanki ţar sem settar eru inn upplýsingar tengdar einstaklingum (eftirlýstir glćpamenn, einstaklinga sem ber ađ synja um inngöngu inn á Schengen-svćđiđ, týnda einstaklinga og einstaklinga sem óskađ er eftir ađ framselja o.fl.) eđa hlutum (stolnum bifreiđum, skilríki, skotvopn o.fl.). Hvert ríki hefur sinn eigin gagnagrunn til ađ vernda almannaöryggi og allsherjarreglu. Til frekari samskipta hefur hvert ađildarríkjanna sett upp svokallađa SIRENE skrifstofu (e. Supplementary Information Request on National Entry). Skrifstofa ţessi er einskonar miđpunktur lögregluembćtta í viđkomandi ríki sem og gagnvart öđrum Schengen-löndum til dreifingar á upplýsingum í gegnum gagnabankann. Landamćraverđir, lögregla, tollverđir og fulltrúar dómsmála hafa ađgang ađ gagnabankanum.

Hćgt er ađ leita eftir einstaklingi sem skráđur er í gagnabankann eftir mismunandi leitarskilyrđum, s.s. eigin nafni, dulnefni, útlitseinkennum, fćđingardegi og fćđingarstađ, kyni, ţjóđerni ásamt upplýsingum um hvort einstaklingurinn er ofbeldisfullur eđa vopnađur og ástćđu ţess ađ lýst er eftir honum.[19] Áriđ 2011 voru um 35 milljón skráningar í gagnabankanum, flestar lutu ađ skilríkjum og bifreiđum en um ein milljón laut ađ einstaklingum.[20]

Unniđ er ađ annarri útgáfu SIS upplýsingakerfisins (SIS II) en sú vinna hófst fljótlega eftir ađ fyrri útgáfan var tekin í notkun. Stćkkunarferliđ áriđ 2004 og hryđjuverkaárásirnar í New York 9. september 2003 höfđu mikil áhrif á ţessa vinnu og viđrćđur ţeim tengdum.[21] Ţćr leiddu m.a. til ţess ađ nokkrar umdeildar tillögur voru samţykktar, t.d. samţykkti dóms- og innanríkismálaráđ ESB notkun á lífkenniupplýsingum í júní 2003.[22] Einnig fengu EUROPOL, EUROJUST, innlend yfirvöld sem sjá um vegabréfsáritanir og –eftirlit ásamt innlendum dómsmálayfirvöldum ađgang ađ gagnabankanum.[23] SIS II gerir ţví ráđ fyrir skráningu lífkenna s.s. fingrafara og ljósmynda og ađgangi fjölmargra stofnana sem gerir ţađ ađ öflugara tćki til aukins eftirlits (einkum ćtlađ í baráttunni gegn hryđjuverkum og skipulagđri glćpastarfsemi). Óvíst er hvenćr SIS II verđur tekiđ í notkun vegna ţess ađ enn hefur ekki náđst samţykki um nákvćma tilhögun kerfisins.

Flestar skráningar um einstaklinga í gagnabankanum eru vegna „óćskilegra“ útlendinga (e. unwanted aliens), af ţessu má sjá náin tengsl löggjafar ESB um innflytjendamál annars vegar og refsilöggjafar/refsinćmi/saknćmi hins vegar. Afleiđingar skráningar fyrir einstakling geta veriđ miklar s.s. synjun um komu inn í ríki eđa um vegabréfsáritun, varđhald eđa brottvísun. Ef ríki gefur út endurkomubann á einstakling gildir ţađ ekki ađeins í viđkomandi ríki heldur á öllu Schengen-svćđinu á grundvelli meginreglunnar um gagnkvćma viđurkenningu. Innbyrđis tengsl tilkynninga auka líkur á áframhaldandi ruglingi á milli innflytjendamála og refsinćmis. SIS II myndi ennfremur heimila frekari tengslaskráningar á milli einstaklinga s.s. fjölskyldumeđlimir glćpamanna gćtu veriđ skráđir sem útlendingar (e. aliens) og innflytjendur gćtu veriđ skráđir međ ađilum tengdum mansali. Eftirlit međ innflytjendum verđur ţannig meira og gćti ţađ brotiđ gegn friđhelgi einkalífs ţeirra og banni gegn mismunun.[24]

Vernd upplýsinga er ţví grafalvarlegt vandamál í upplýsingakerfum Schengen samstarfsins og ESB sem enn hefur ekki veriđ fundin lausn á og óvarlegt er ađ opna á frekari upplýsingasöfnun og skráningu fyrr en leyst hefur veriđ úr ţví.[25]

Í 8. gr. Sáttmála ESB um grundvallarréttindi (EU Charter of Fundamental Rights) segir ađ; „allir eiga rétt á vernd persónuupplýsinga sinna.“ Og ennfremur ađ; „ slíkar upplýsingar má ađeins vinna međ af sanngirni í ákveđnum tilgangi.“ Framkvćmdastjórn ESB viđurkennir ađ SIS upplýsingakerfiđ hafi víđtćkan tilgang og ađ tilgangur ţess rúmist ekki einvörđungu innan ţess ađ halda uppi öryggi innan Schengen-svćđisins.[26] ESB hefur ekki raunverulega stjórn á ţví hvađa ađilar hafa ađgang ađ gagnabankanum ţar sem ađ slíkar ákvarđanir heyra undir ađildarríkin. Ađildarríkin hafa einnig nokkuđ frjálsar hendur ţegar kemur ađ ástćđum skráninga í gagnagrunninn. Ekki er nákvćm skilgreining á ţví, í Schengen sáttmálanum, hvađ telst vera ógn viđ öryggi og allsherjarreglu sem leiđir til ţess ađ mikiđ ósamrćmi er á milli ađildarríkjanna og verulegum fjölda ólöglegra skráninga í gagnabankann.[27] Til dćmis höfđu sum ríki skráđ inn í gagnabankann einstaklinga sem synjađ hafđi veriđ um hćli á međan önnur ríki sáu ţá ekki sem ógn viđ allsherjarreglu.[28] Slíkt misrćmi getur einnig haft áhrif á ađgengi og vernd upplýsinga. Stjórnvöld ađildarríkjanna eiga ađ setja ákveđnar reglur um viđurlög viđ ólöglegum skráningum, leiđréttingar á slíkum skráningum ásamt reglum um bćtur. Einstaklingar sem skráđir eru í gagnabankann fá sjaldnast ađ vita af skráningunni og komast ađeins ađ ţví ţegar ţeir lenda í vandrćđum viđ ađ fá vegabréfsáritun eđa er synjađ um inngöngu í ríki. Međ ţví ađ segja ţeim ekki frá skráningunni er réttur ţeirra til inngöngu takmarkađur ásamt ţví ađ ţeir hafa ekki möguleika á ađ draga skráninguna í efa/kćra skráninguna.[29]

SIS II var ćtlađ ađ bregđast viđ stćkkun ESB og um leiđ Schengen-svćđisins og ţví er ljóst ađ mun meira af upplýsingum verđur skráđ í kerfiđ sem mun hafa áhrif á enn fleiri einstaklinga.Međ SIS II hefđi veriđ hćgt ađ taka á vandamálum ţeim sem komiđ hafa upp í sambandi viđ SIS en viđrćđurnar einblíndu frekar á fleiri eftirlitsheimildir (lífkenniupplýsingar og aukinni samvirkni gagnagrunna) en grundvallarréttindum. Ekki hafa veriđ settar fram skýrar reglur um grundvöll skráningar auk ţess sem ađ viđbrögđ viđ ólöglegum skráningum eru enn ađeins í landslögum ríkjanna sjálfra. Sérstaklega hefur veriđ aukin krafa um skráningu lífkenna. Hins vegar eru lífkenniupplýsingar ekki skotheldar, skv. Evrópsku Persónuverndarstofnuninni eru allt ađ 5 % einstaklinga sem ekki er hćgt ađ skrá ţannig ţar sem ađ ţeir hafa ólćsileg fingraför eđa alls engin fingraför.[30] Mögulegt er ađ ofmeta áreiđanleika lífkenna og í rannsóknarferlinu er mögulegt ađ mistök séu gerđ ţegar kemur ađ ţví ađ bera saman fingraför. Má sem dćmi nefna rannsókn lögreglu á fingraförum sem fundust á íţróttatösku, sem í var sprengja, eftir hryđjuverkaárásina í Madrid.[31] Í máli MDE, Marper gegn Bretlandi, sagđi dómstóllinn ađ; „varđveisla á fingraförum í gögnum yfirvalda í sambandi viđ skilgreindan eđa óskilgreindan einstakling getur, ţrátt fyrir hlutleysi ţeirra og óhrekjanlegt eđli ţeirra (e. irrefutable character), vakiđ upp ýmsar spurningar varđandi vernd einkalífs“[32] Samkvćmt MDE gengur sú ákvörđun ađ geyma fingraför einstaklings sem hefur ađeins veriđ grunađur um en ekki sakfelldur fyrir refsiverđan verknađ gegn vernd friđhelgi einkalífs viđkomandi og er varla talin réttlćtanleg í lýđrćđissamfélagi.

Ýmsar vangaveltur koma upp varđandi rekstrarsamhćfingu evrópskra gagnabanka (SIS, Eurodac og VIS). Sú stađa gćti komiđ upp ađ yfirvöld/ađili sem ekki hefur rétt ađ ađgangi ađ einum gagnabanka öđlist ađgang ađ honum gegnum annan gagnabanka sem hann hefur ađgang ađ. Rekstrarsamhćfing getur einnig brotiđ gegn takmörkunar reglunni; gagnabankinn gćti orđiđ alţjóđlegur og ekki bundinn ákveđnum tilgangi. Slík alheimsnálgun felur einnig í sér útvíkkun (externalization) landamćraeftirlits.

             iv. Framtíđ

Rćtt hefur veriđ um ţađ á vettvangi Schengen-samstarfsins ađ innleiđa tćkninýjungar til ađ gera stjórn á ytri landamćrum Schengen-svćđisins skilvirkari og samrćmdari. Hefur m.a. veriđ rćtt um styrkingu svokallađra smart borders. Kjarninn í smart borders er ţróun og uppsetning á svokölluđu Entry/Exit kerfi og Registered Travel Program. Međ ţessum tveim tćkninýjungum er mögulegt ađ ná betri yfirsýn yfir ólöglega og óreglulega útlendinga á Schengen-svćđinu, en á sama tíma myndi ađgangur ferđamann til svćđisins sem ferđast í góđri trú verđa auđveldari. Núgildandi reglur ţykja ósveigjanlegar og sömu reglur gilda um alla ferđamenn sama hvort ađ hćtta stafar af ţeim eđa ekki.[33]

 

b.  Útvíkkun landamćraeftirlits.

               i.  Frontex

Frontex var sett á fót áriđ 2005 í Varsjá í Póllandi.[34] Markmiđ Frontex er ađ auđvelda landamćraeftirlit (sem er á hendi ađildarríkjanna) međ ţví ađ bjóđa upp á ţjálfun fyrir kennara landamćravarđa, ađstođ í ađstćđum ţar sem ţörf er á aukinni tćknilegri og framkvćmdalegri ađstođ á ytri landamćrum ásamt ađstođ viđ sameiginlegum endursendingum ólöglegra innflytjenda.[35]

Helsta hlutverk Frontex er ađ stuđla ađ eflingu öryggis og varna ytri landamćra Schengen-svćđisins. Er á vegum stofnunarinnar unnin umfangsmikil áhćttugreining og kortlagning á ţví hvar helstu veikleikar ytri landamćranna er ađ finna. Ađildarríkin láta stofnuninni í té mannafla og tćki, s.s. ţyrlur og sérfrćđinga. Frontex hefur á grundvelli áhćttugreiningarinnar skipulagt nokkur ţekkt sameiginleg verkefni um eftirlit og ađstođ á veikleikasvćđum ytri landamćranna. Má sem dćmi nefna ađ Austurríki, Ísland, Ítalía, Pólland og Bretland ţátt í verkefnunum Poseidon og Nautilus sem ćtlađ var ađ gćta grísku landamćranna áriđ 2006. Í kjölfar arabíska vorsins í febrúar 2011 hófst verkefniđ Hermes međfram ströndum Ítalíu og Möltu.

Frontex kemur einnig ađ vinnu viđ útvíkkun landamćraeftirlitsins og hefur m.a. gert samninga viđ ţriđju ríki s.s. Grćnhöfđaeyjar og Máritaníu. Frontex skipulagđi ađgerđina Hera II ţar sem ađ skip og flugvélar frá Ítalíu, Finnlandi og Portúgal höfđu eftirlit međ ströndum Senegal, Máritaníu, Grćnhöfđaeyja og Kanaríeyja. Međ ţessari ađgerđ sem ađ stóđ frá ágúst til desember áriđ 2006 tókst ađ hefta flćđi ólöglegra innflytjenda verulega.[36] Ísland hefur tekiđ ţátt í ađgerđum Frontex og sent bćđi mannskap og varđskipiđ Ćgi og gćsluflugvélina TF-SIF til ađstođar.

Nokkrar spurningar vakna ţegar skođađ er hvort ađ ađgerđir og framkvćmd Frontex standist mannréttindasamninga. Fyrst má nefna ađ sú ađgerđ ađ skipuleggja sameiginlegt leiguflug til ađ flytja ólöglega innflytjendur fellur undir fjórđa viđauka viđ MSE ţar sem 4.gr. bannar hópbrottvísun útlendinga. Ţrátt fyrir ađ sumar ađgerđir leiđi til björgun mannslífa (menn landhelgisgćslunnar björguđu 93 einstaklingum úti fyrir ströndum Krítar áriđ 2011[37]) ţá er ađaláhersla Frontex ađgerđa ađ stöđva för ólöglegra innflytjenda yfir landamćri Schengen-svćđisins međ ţví ađ hindra ţá í ţví ađ yfirgefa land sitt. Innflytjendur eru ţannig allir taldir ólöglegir óháđ mögulegri stöđu ţeirra sem flóttamenn eđa hćlisleitendur. Frontex hefur heimildir til ađ snúa viđ öllum farartćkjum áđur en ţeir koma inn í Evrópu og ná ţví Evrópureglur ekki yfir ţá. Hinsvegar bannar 33. gr. samnings Sameinuđu ţjóđanna um réttarstöđu flóttamanna ađildarríkjum ađ; „vísa flóttamanni brott eđa endursenda hann á nokkurn hátt til landamćra ríkis, ţar sem lífi hans eđa frelsi mun vera ógnađ vegna kynţáttar hans, trúarbragđa, ţjóđernis, ađildar í sérstökum félagsmálaflokkum eđa stjórnmálaskođana.“ Reglan um bann viđ endursendingu er einnig hefđbundin meginregla ţjóđarréttar og gildir ţví um alţjóđasamfélagiđ í heild sinni. Ađ auki brjóta ađgerđir sem fram fara í landhelgi ţriđja ríkis gegn 2. mgr. 12. gr. samnings S.ţ. um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi (SBSR) ţar sem segir ađ; „allir menn skulu frjálsir ađ yfirgefa hvađa land sem er, ţar međ taliđ sitt eigiđ land.“ Ţing ESB knúđi á um ađ Frontex skipađi sérstakan fulltrúa grundvallarréttinda (Fundamental Rights Officer (FRO)) og ađ einnig yrđi stofnuđ sérstök ráđgjafarmiđstöđ grundvallarréttinda (e. consultative forum (CF)). Hćgt er ađ vísa ćtluđum brotum

       ii. Samvinna viđ ţriđju ríki

ESB ákvađ ađ ekki vćri nóg ađ styrkja ytri landamćrin heldur vćri einnig gott ađ koma á stöđugleika í nágrannaríkjunum og ţrýsta á ţriđju ríki ađ taka aftur viđ farandfólki (e. migrants) sem komiđ hafa ólöglega inn í ESB ríki.

             1. Stöđugleiki í nágrannalöndunum.

Stćkkun ESB til austurs breytti landamćrum ţess talsvert og nýir nágrannar urđu gegnumstreymislönd farandfólks sem vildi komast yfir landmćrin inn í ESB ríkin. Ţví var krafa um ađ nýju ađildarríkin styrktu verulega landamćravörslu sína á ytri landamćrum. Slík krafa leiddi hins vegar til spurninga um samvinnu nýju ađildarríkjanna viđ önnur austur-evrópsk ríki sem ekki eru ađilar ađ ESB ţar sem ađ borgarar ţeirra ţurftu nú ađ sćkja um vegabréfsáritun til ađ komast inn í ESB. Hins vegar leiddi ţetta til jákvćđrar ţróunar í löndum eins og Rússlandi, Úkraínu, Hvíta Rússlandi og nýju ESB ríkjanna fyrir fólk af mismunandi ţjóđarbrotum innan ţessara ríkja. Var leitast viđ ađ yfirstíga stađal ímyndir og gremju milli ţjóđarbrota og frelsi fólks til ađ rćkta uppruna sinn jókst.[38] Til ađ komast hjá ţví ađ skapa pólitískan ađskilnađ í Evrópu ákvađ ESB ađ skapa „svćđi velsćldar og vináttu milli nágrannaríkja“ sem einnig átti ađ ná til miđjarđarhafsríkja (European Neighbourhood Policy (ENP)).[39] Međ ţessu átti ađ stuđla ađ efnahagslegri samvinnu s.s. samvinnu eđa samstarfssamningum, samţćttingu á flutningum og í orku- og umhverfismálum auk samvinnu viđ ađ ná fram sameiginlegum gildum s.s. mannréttindum, lýđrćđi og réttarríki.[40]

Slík samvinna hefur einnig áhrif á landamćravörslu og innflytjendaeftirlit. ESB „framselur“ hluta af innflytjendaeftirliti til nágrannaríkjanna međ ađgerđaáćtlunum og samningum (endurviđ­tökusamningar (e. readmission) og samstarfssamningum).[41] Nágrannaríki geta veriđ beđin um ađ taka ţátt í samstarfi um vegabréfsáritanir, stýringu á flćđi farandfólks, ađgerđum gegn mansali o.fl.[42] Borgarar ţessara ríkja ţurfa samt sem áđur vegabréfsáritun til ađ ferđast innan ESB, nema borgarar Króatíu og Ísrael.

ENP má gagnrýna fyrir ađ einblína á öryggi frekar en efnahagsţróun. Efling ytri landamćranna og vernd gegn innflytjendum og hryđjuverkaárásum virđist vera forgangsatriđi og mannréttindi falla í skuggann af ţví. ESB er međ nágrannasamninga viđ Egyptaland, Túnis og Líbýu. Í kjölfar arabíska vorsins var ljósi varpađ á mannréttindabrot sem eiga sér stađ í ţessum ríkjum og má segja ađ ESB fylgi ekki stíft eftir ţeim markmiđum sínum ađ efla sameiginleg gildi líkt og lýđrćđi og réttarríki.

Endurviđtökusamningar felast oftast í ENP en einnig er hćgt ađ gera slíka samninga viđ önnur ţriđju ríki.

            2. Endurviđtökusamningar og samstarf um hreyfanleika.

Endurviđtökusamningum er ćtlađ ađ greiđa fyrir brottvísun og endurviđtöku ólöglegra innflytjenda til upprunalands ţeirra eđa til lands sem ţeir hafa ferđast í gegnum. Samningarnir geta veriđ tvíhliđa (á milli ađildarríkis og ţriđja ríkis) og marghliđa (fyrir ESB í heild sinni). Endurviđtöku ákvćđi hafa einnig veriđ sett í ýmsa samstarfssamninga sem gerđir hafa veriđ viđ ţriđju ríki frá árinu 1995 og hefur veriđ skipulega fylgt eftir frá fundi leiđtogaráđsins í Sevilla áriđ 2002. Nálgun ESB felur í sér sífellt fleiri skyldur á hendur ţriđju ríkja, m.a. ađ taka aftur viđ einstaklingi sem kemur frá öđru ríki en ferđađist í gegnum samningsríkiđ.

Samstarf um hreyfanleika er nýr liđur í alheimsnálgun ESB á innflytjendamálum. Ţessar ramma stefnur hafa ađ geyma ákvćđi um löglega sem ólöglega innflytjendur. Tveir samningar á grundvelli ţessara stefna voru samţykktir áriđ 2008. Grćnhöfđaeyjar og Moldavía samţykktu ađ endurviđtaka borgara sína og einstaklinga sem hafa ferđast í gegnum landsvćđi ţeirra. Ţau ţurfa einnig ađ taka ţátt í efldri samvinnu viđ ESB til ađ stöđva ólöglega innflytjendur međ ţví m.a. ađ deila upplýsingum međ ESB og yfirvöldum í ađildarríkjum ţess. Í stađinn á ESB ađ bjóđa fleiri kosti fyrir innflytjendur frá samningsríkjunum ásamt ţví ađ styđja viđ ţróunarvinnu.

Ţessi endurviđtöku stefna sýnir sífellt aukinn fókus ESB á innflytjendamál og einstrengilega nálgun ţess í ţeim málum. ESB hótar ţriđju ríkjum ađ hćtta stuđningi viđ ţróunarmál ef ţau brjóta gegn skyldum sínum í innflytjendamálum. Einnig getur slík stefna leitt til alvarlegra mannréttindabrota. Schengen-samkomulagiđ hefur ţannig skapađ hálfgert „Evrópu virki“ sem ađ heimilar frjálsaför borgara sinna en gerir ţađ nánast ómögulegt fyrir ađra ađ komast inn fyrir landamćrin


 

Heimildaskrá

Abdelkhaleq Berramdane, „La Politique de Voisinage de l'Union Européenne“ í Voisinage et Bon Voisinage ŕ la Croisée des Droits Internes, International et Communautaire, CECISE, Université Pierre-Mendčs France de Grenoble, 2009.

Florian Trauner, Imke Kruse, „EC Visa Facilitation and Readmission Agreements: Implementing a New EU Security Approach in the Neighbourhood“, CASE Network Studies and Analyses Nr. 363/2008, Varsjá 2008

Katerina Stancova: „EU Migration  Policy & ENP“, Ritgerđ kynnt á fimmtu samevrópsku ráđstefnu ECPR í Portó 24. – 26. júní 2010.  (Útdráttur úr bókinni: Katerina Stancova, „Integrating EU Migration Policy into the European Neighbourhood Policy. The Origins, Achievements and Prospects.“ Písa 2009. http://www.jhubc.it/ecpr-porto/virtualpaperroom/139.pdf



[1] Samningur sem ráđ Evrópusambandsins og lýđveldiđ Ísland og konungsríkiđ Noregur gera međ sér um ţátttöku hinna síđarnefndu í framkvćmd, beitingu og ţróun Schengen-gerđanna. 1999/439/EC.

[2] Skýrsla innanríkisráđherra um Schengen samstarfiđ, júní 2012. Bls. 9. http://www.innanrikisraduneyti.is/media/Skyrslur/Schengen-skyrsla.pdf

[3] Samkomulag milliríkisstjórna ríkja Benelúx-efnahagssambandsins, sambandslýđveldisins Ţýskalands og lýđveldisins Frakklands um afnám í áföngum á eftirliti á sameiginlegum landamćrum. Hćgt ađ nálgast á heimasíđu Utanríkisráđuneytisins; http://www.utanrikisraduneyti.is/media/PDF/samkomulag.pdf

[4] Samningur um framkvćmd Schengen-samkomulagsins frá 14. júní 1985 milli ríkisstjórna ríkja Benelúx-efnahagssambandsins, sambandslýđveldisins Ţýskalands og lýđveldisins Frakklands um afnám í áföngum á eftirliti á sameiginlegum landamćrum. Hćgt ađ nálgast á heimasíđu Utanríkisráđuneytisins; http://www.utanrikisraduneyti.is/media/PDF/framkvaemd.pdf

[5] Schengen Borders Code var innleiddur á Íslandi međ reglugerđ 1212/2007 um för yfir landamćri.

[6] Skýrsla innanríkisráđherra um Schengen samstarfiđ, júní 2012. Bls. 14

[7] Reglugerđ (EC) Nr. 562/2006 Evrópuţingsins og ráđsins frá 15. mars 2006, Schengen Borders Code, 22. gr.

[8] Schengen Borders Code, 23. gr.

[9] Ibid, 24. gr.

[11] Reglugerđ leiđtogaráđs ESB, (EC) nr. 539/2001 frá 15. mars 2001, skrá yfir ţriđju ríki ţar sem ađ krafa eru um vegabréfsáritun til ţess ađ ferđast löglega yfir ytri landamćri Schengen-svćđisins á samt lista yfir ţriđju ríki sem eru undanţegin ţeirri kröfu.

[13] Reglugerđ Evrópuţingsins og leiđtogaráđs ESB (EC) nr. 810/2009 frá 13. júlí 2009, Visa Code. Frekari upplýsingar er ađ finna hér; http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/free_movement_of_persons_asylum_immigration/jl0028_en.htm

[14] Ákvörđun leiđtogaráđs ESB 2004/512/EC frá 8 júní, stofnun VIS upplýsingakerfisins.

[15] Ákvörđun framkvćmdastjórnar ESB frá 30. nóvember 2009, ákvörđun um fyrstu ríkin sem taka ţátt í VIS upplýsingakerfinu. (C(2009) 8542)

[16] Reglugerđ leiđtogaráđs ESB nr. 2725/2000 frá 11. desember 2009, stofnun Eurodac, http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/free_movement_of_persons_asylum_immigration/l33081_en.htm

[17] Ibid

[18] Rannsóknarskýrsla Evrópsku persónuverndarstofnunarinnar umEURODAC, júní 2012, bls. 14-15

[19] Reglugerđ Evrópuţingsins og leiđtogaráđ ESB (EC) nr. 1987/2006 um stofnun, uppsetningu og notkun á SIS II. Hćgt er ađ sjá samantekt á ; http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/free_movement_of_persons_asylum_immigration/l14544_en.htm

[20] Leiđtogaráđ ESB; tölur um SIS upplýsingakerfiđ. 4. mars 2011, 6434/1/11. 

[21] Reglugerđ Evrópuţingsins og leiđtogaráđ ESB (EC) nr. 1987/2006 um stofnun, uppsetningu og notkun á SIS II, bls. 8, sjá einnig Joanna Parkin, bls. 30

[22] Niđurstađa dóms- og innanríkismálaráđs ESB (Justice and Home affairs (JHA)), 5.-6. júní 2003, nr. 9845/03, bls. 16

[23] Reglugerđ leiđtogaráđs ESB, nr. 871/2004, um kynningu á nýjum ađgerđum fyrir SIS er varđa baráttuna gegn hryđjuverkum.

[24] Joanna Parkin. „A very comprehensive study on the SIS and the SIS II project, The Difficult Road to the

Schengen Information System II: The legacy of ‘laboratories' and the cost for fundamental rights and the rule of law“, apríl 2011, Center for European Policy Studies, Bls.28 - 29

[25] Ibid, bls. 31-32

[26] Orđsending framkvćmdastjórnar ESB um yfirlit yfir stjórnun upplýsinga er varđa frelsi, öryggi og réttlćti. COM(2010)385

[27] Langalgengast er ađ ríki nýti sér heimild 96. gr. samnings um framkvćmd Schengen samstarfsins til ađ skrá útlending í kerfiđ. Skv. henni er heimilt ađ skrá útlendinga sem synjađ hefur veriđ um komu inn í Schengen ríki og getur ákvörđun byggst á ógnun viđ almannaöryggi og allsherjarreglu eđa ţjóđaröryggi sem getur stafađ af veru útlendings í ríkinu, Sjá einnig Joanna Parkin, bls. 6.

[28] Joanna Parkin, bls. 6

[29] Ibid, bls. 7

[30] Álit Evrópsku persónuverndarstofnunarinnar(2005/C 181/6).

[31] Álit Evrópsku persónuverndarstofnunarinnar (2006/11 C91/38), sjá einnig Joanna Parkin, bls. 28.

[32] MDE, Marper gegn Bretlandi (30562/04, 30566/04).

[33] Skýrsla innanríkisráđherra, bls. 27

[34] Reglugerđ Ráđherraráđs ESB (EC) Nr. 2007/2004, frá 26. október 2004, um stofnun Evrópustofnun sem stjórnar samvinnu á ytri landamćrum ađildarríkja ESB (Frontex).

[38] Florian Trauner, Imke Kruse, „EC Visa Facilitation and Readmission Agreements : Implementing a New EU Security Approach in the Neighbourhood“, bls. 12.

[39] Orđsending framkvćmdastjórnar ESB og Evrópuţingsins, 11. mars 2003. „Villtari Evrópa – Nágrenni; nýr rammi um samskipti viđ nágranna okkar fyrir austan og sunnan“, bls. 4. Sjá einnig; http://ec.europa.eu/world/enp/policy_en.htm

[41] Abdelkhaleq Berramdane, „La Politique de Voisinage de l'Union Européenne“

[42] Katerina Stancova: EU Migration  Policy & ENP, Ritgerđ kynnt á fimmtu samevrópsku ráđstefnu ECPR í Portó 24. – 26. júní 2010. Bls. 13

Mannréttindaskrifstofa Íslands

Mannréttindaskrifstofa Íslands var stofnuđ í Almannagjá á Ţingvöllum hinn 17. júní 1994, á fimmtíu ára afmćli íslenska lýđveldisins. Skrifstofan er óháđ stofnun sem vinnur ađ framgangi mannréttinda međ ţví ađ stuđla ađ rannsóknum og frćđslu og efla umrćđu um mannréttindi á Íslandi. 

Valmynd

Skráđu ţig á póstlista MRSÍ

Skráđu ţig og fáđu fréttir, upplýsingar um ný verkefni og fleira frá okkur.

Mannréttindaskrifstofa Íslands

Túngata 14 | 101 Reykjavík | Sími 552 2720 | info[hjá]humanrights.is

Skrifstofan er opin frá 9-12 og 13-16