Útlendingar og fólk af erlendum uppruna

Ísland er á hrađri ţróun í átt ađ auknum fjölbreytileika hvađ varđar menningu, kynţćtti, ţjóđerni, tungumál og fleira. Í raun má segja ađ ţađ sé liđin tíđ ađ á Íslandi búi einsleit ţjóđ ţar sem allir tala sama tungumál.

Fjölmargar ástćđur liggja ađ baki auknum fjölbreytileika á Íslandi. Landamćri flestra landa hafa opnast og fólki gert auđveldara ađ flytjast búferlum á milli landa. Í sumum löndum er unniđ markvisst ađ ţví ađ gera slíka flutninga auđveldari og má sjá dćmi ţess víđa í Evrópu. Önnur ástćđa fyrir auknum fjölbreytileika eru stríđsátök og ađrar hörmungar sem hafa leitt til ţess ađ straumur flóttamanna hefur aukist um allan heim. Skortur á vinnuafli er ţó ein helsta ástćđa búferlaflutninga. Margir Íslendingar ganga í hjónaband međ útlendingum, og fjölskyldutengsl myndast milli landa. Fólksflutningar eru eđlilegur hluti af ţessari ţróun. Mannlífiđ verđur sífellt fjölbreytilegra og menningin margţćtt. Íslendingar flytjast sjálfir búferlum á sama tíma og útlendingar setjast ađ á Íslandi.

Ísland er hluti af alţjóđasamfélaginu og nálćgđin viđ ađrar ţjóđir er meiri en áđur vegna aukinnar samskiptatćkni og mun betri samgangna. Óhćtt er ađ segja ađ nýjar ađstćđur hafi skapast á Íslandi ţar sem útlendingar setja mikinn svip á samfélagiđ. Á sama tíma hafa ný vandamál skotiđ upp kollinum sem virđast vera afleiđing ţess ađ ólíkir menningarhópar koma saman.

Samţćtting fjölmenningarlegs samfélags

Á síđastliđnum árum hafa viđhorf um ţađ hvernig standa eigi ađ ađlögun og ţátttöku útlendinga í samfélagi ţar sem ţeir eru í minnihluta tekiđ miklum breytingum. Á áttunda áratugnum var á Norđurlöndunum mikil ţörf fyrir vinnuafl. Fólk flykktist ţangađ frá Suđur-Evrópu og Asíu međ von um vinnu og betra líf.

Í fyrstu var taliđ mikilvćgt ađ innflytjendur tileinkuđu sér menningu og samfélag innfćddra. Ađskilnađur barna var jafnvel talinn ćskilegur til ţess ađ flýta fyrir ţví ađ barniđ lćrđi tungumáliđ. Markmiđ ţessarar stefnu var ađ gera útlendinga sem líkasta innfćddum í siđum og venjum ţannig ađ ţeir myndu samlagast nýrri menningu og tungu og segđu ţar af leiđandi skiliđ viđ sína eigin.

Hugmyndafrćđin sem er ríkjandi í dag byggir á ţví sem kallast samţćtting. Međ ţví er átt viđ ađ reynt er ađ koma til móts viđ ţarfir útlendinga til ađ gera ţeim kleift ađ vera virkir ţátttakendur í samfélaginu. Áhersla er lögđ á ađ útlendingar missi ekki ţau sérkenni sem ţeir búa yfir, missi ekki tengsl viđ menningu sína og tungumál heldur eiga ţessir ţćttir ađ fá notiđ sín  í samfélagi sem einkennist af fjölmenningu. Međ ţví ađ viđurkenna ólíka menningu og virđa hana ţá styrkir ţađ samfélagiđ í heild sinni. Nýjar hugmyndir koma fram, nýir hćfileikar líta dagsins ljós og hćgt er ađ finna nýjar leiđir til ađ taka á vandamálum sem upp koma. Leiđin ađ markmiđum samţćttingar byggja ađ miklu leyti á frćđslu, bćđi fyrir Íslendinga sem og útlendinga. Frćđslan fjallar um ţađ hvernig er ađ búa í fjölmenningarlegu samfélagi og hvernig megi koma í veg fyrir fordóma og mismunun. Á vettvangi Evrópuráđsins var áriđ 1992 samţykktur samningur um ţátttöku útlendinga í opinberu lífi í sveitarfélögum sem ađ fjallar einmitt um ađ útlendingar búsettir í ríki geti tekiđ virkan ţátt í mannlífi og framţróun sveitarfélaga.

Mikilvćgi íslenskukunnáttu

Óhćtt er ađ segja ađ íslenskukunnátta sé lykill ađ ţátttöku í íslensku samfélagi. Tungumáliđ er mikilvćgasta tćkiđ sem útlendingar geta nýtt sér til ţess ađ verđa virkir ţátttakendur í samfélaginu. Íslenskukunnátta er grundvallarforsenda ađlögunar ađ íslensku samfélagi. Jafnframt ţessu er íslenskukennsla mjög mikilvćg fyrir börn af erlendum uppruna og ef henni er ekki sinnt er hćtta á ţví ađ börn innflytjenda verđi utanveltu í samfélaginu og ófćr um ađ uppfylla ţćr kröfur sem íslensk menning gerir til ungs fólks. Ţađ er einnig mjög mikilvćgt ađ börn fái kennslu í sínu móđurmáli svo ţau tapi ekki niđur geti og taki framförum og lćri meira en ađeins grunn. Í rannsóknum og viđtölum viđ fólk hefur ítrekađ komiđ fram ađ mikill meirihluti fólks vill lćra íslensku en víđa er frambođ á námskeiđum mjög takmarkađ.

Upplýsingamiđlun

Fjölmenningarsetur á Ísafirđi hefur ţađ hlutverk ađ greiđa fyrir samskiptum fólks af ólíkum uppruna og efla ţjónustu viđ innflytjendur sem búsettir eru á Íslandi. Verkefni Fjölmenningarseturs eru međal annars ađ veita stjórnvöldum, stofnunum, fyrirtćkjum, félögum og einstaklingum ráđgjöf og upplýsingar í tengslum viđ málefni innflytjenda, miđla upplýsingum til innflytjenda um réttindi ţeirra og skyldur, fylgjast međ ţróun innflytjendamála í ţjóđfélaginu, međal annars međ upplýsingaöflun, rannsóknum, greiningu og upplýsingamiđlun og koma á framfćri viđ ráđherra, innflytjendaráđ og önnur stjórnvöld ábendingum og tillögum um ađgerđir sem hafa ţađ ađ markmiđi ađ allir einstaklingar geti veriđ virkir ţátttakendur í samfélaginu óháđ ţjóđerni og uppruna.

Stofnanir sem koma ađ málum útlendinga

Menntamálaráđuneytiđ

Tungumáliđ er lykill ađ hverju samfélagi og einn mikilvćgasti ţáttur ađlögunar og löggjafinn leggur mikla áherslu á íslenskukennslu innflytjenda. Menntamálaráđuneytiđ fer međ stefnumörkun varđandi íslensku sem annađ tungumál og sérstaka íslenskukennslu.

Í 16. gr. laga um grunnskóla, nr. 91/2008, kemur fram ađ nemendur sem hafa annađ móđurmál en íslensku eigi rétt á sérstakri kennslu í íslensku. Ţađ er heimilt ađ veita ţessum nemendum undanţágu frá ţví ađ ţreyta samrćmt próf í íslensku í 4. og 7. bekk hafi ţeir dvaliđ skemur á landinu en eitt ár.

Í 35. gr. laga um framhaldsskóla, nr. 92/2008, segir ađ nemendur sem hafa annađ móđurmál en íslensku eigi rétt á sérstakri kennslu í íslensku. Reglugerđ kveđur nánar á um rétt ţessara nemenda. Lögin veita einnig heimild til ađ stofna fullorđnisfrćđslumiđstöđvar. Í ţessum stöđvum fer m.a. fram íslenskukennsla fyrir útlendinga og veitir ráđuneytiđ styrki til kennslunnar.

Í ađalnámskrá fyrir grunnskóla og framhaldsskóla segir ađ mikilvćgt sé ađ nemendur öđlist fćrni í ađ nýta íslensku í námi, leik og starfi. Leggja skuli áherslu á ţjálfun í íslensku í öllu námi og gildir ţađ jafnt um ţá sem ađ eiga íslensku ađ móđurmáli, ţá sem eru af erlendu bergi brotnir og ţá sem hafa táknmál ađ móđurmáli.

Innanríkisráđuneytiđ

Innanríkisráđherra fer međ yfirstjórn útlendingamála. Veiting búsetuleyfa og dvalarleyfa heyrir undir innanríkisráđuneytiđ. Í lögum um útlendinga, nr. 96/2002, sem tóku gildi 1. janúar 2003, er kveđiđ á um ađ útlendingur sem óskar eftir búsetuleyfi skuli hafa sótt námskeiđ í íslensku fyrir útlendinga.

Útlendingastofnun

Útlendingastofnun er ein af undirstofnunum innanríkisráđuneytisins og starfar samkvćmt lögum nr. 96/2002 um útlendinga og reglugerđ, nr. 53/2003, um útlendinga. Útlendingalöggjöfin gildir um heimild útlendinga til ađ koma til landsins og dvelja hér á landi. Útlendingur telst vera hver sá sem ekki er íslenskur ríkisborgari samkvćmt lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Samkvćmt lögum um vegabréf, nr. 136/1998, annast Útlendingastofnun útgáfu allra íslenskra vegabréfa.

Utanríkisráđuneytiđ

Íslensk sendiráđ sjá um ađ taka á móti umsóknum um vegabréf fyrir íslenska ríkisborgara sem eru búsettir erlendis. Rćđismenn Íslands taka einnig viđ umsóknum. Ráđuneytiđ fer međ margskonar alţjóđlega samningagerđ sem snertir ađlögun útlendinga. Samstarf utanríkisráđuneytisins viđ innflytjendur og íslenska ađila sem hafa međ innflytjendur ađ gera er mikilvćgt sérstaklega ţegar innflytjendur ţurfa upplýsingar frá heimalandi sínu. Sérstaklega ţegar um rćđir fólk frá löndum sem eiga ekki sendiráđ á Íslandi.

Velferđarráđuneytiđ

Velferđarráđuneytiđ kemur ađ málum útlendinga í gegnum landlćknisembćttiđ, Tryggingastofnun og Sjúkratryggingar Íslands. Ţjónusta heilsugćslustöđvanna skiptir innflytjendur miklu máli og mikilvćgt ađ ţćr geti komiđ til móts viđ ţarfir innflytjenda.

Ríkislögreglustjóri

Alţjóđadeild ríkislögreglustjóra samrćmir stjórn lögreglunnar viđ eftirlit međ útlendingum og landamćragćslu. Deildin kemur einnig međ ýmsum hćtti ađ málefnum hćlisleitenda og ólöglegra útlendinga. Hún rannsakar feril ţeirra sem eiga í hlut og reynir ađ bera kennsl á útlendinga međ ýmis konar samskiptum viđ erlend stjórnvöld og stofnanir. Alţjóđadeildin undirbýr og framkvćmir brottvísun útlendinga úr landinu.

Lögreglan

Lögreglan kemur ađ hćlismálum og útlendingamálum almennt. Mikilvćgasta hlutverk lögreglunnar er ađ hafa eftirlit međ ţví hvort útlendingar dveljist á Íslandi međ lögmćtum hćtti. Lögreglan hefur eftirlit međ dvalarleyfi útlendinga og atvinnuleyfi ef ţađ á viđ. Lögreglan sér einnig um landamćragćslu, skýrslutökur af hćlisleitendum ásamt frávísunum útlendinga.

Vinnumálastofnun

Vinnumálastofnun sér um veitingu atvinnuleyfa fyrir útlendinga. Útlendingur getur ekki fengiđ atvinnuleyfi samkvćmt lögum um atvinnuréttindi nema hann hafi dvalarleyfi. Um rétt útlendinga til ađ starfa hér á landi gilda lög um atvinnuréttindi útlendinga nr. 97/2002.

Rauđi krossinn

Rauđi krossinn sinnir međal annarra verkefna málsvarnarhlutverki og réttindagćslu fyrir hćlisleitendur. Rauđi krossinn veitir einnig ţeim útlendingum sem á ţurfa ađ halda ađstođ viđ ađ nálgast upplýsingar um rétt sinn og skyldur í íslensku samfélagi.

Réttarstađa útlendinga vegna brottvísunar

Á Íslandi gildir sú grundvallarregla, samkvćmt 2. mgr. 66. gr. Stjórnarskrárinnar, ađ skipa skuli međ lögum rétti útlendinga til ađ koma til landsins og dveljast ţar, svo og fyrir hvađa sakir hćgt sé ađ vísa ţeim úr landi.

Voriđ 2002 var samţykkt ný heildarlöggjöf um útlendinga, lög nr. 96/2002, en ţau tóku gildi 1. janúar 2003. Lögin leystu af hólmi lög um eftirlit međ útlendingum nr. 42/1965. Í nýju lögunum má finna ítarlegar reglur um réttarstöđu útlendinga hér á landi viđ komu, dvöl og brottför. Ţá eru settar ţar reglur um rétt flóttamanna til hćlis hér á landi og um vernd gegn ofsóknum. Lögin sćkja í nokkru fyrirmynd til norskrar útlendingalöggjafar.

Samkvćmt 20. gr. laganna er heimilt ađ vísa útlendingi úr landi ef:

  • a. hann dvelur ólöglega í landinu, hefur brotiđ alvarlega eđa margsinnis gegn einu eđa fleiri ákvćđum laganna eđa kemur sér hjá ađ hlíta ákvörđun sem felur í sér ađ hann skuli yfirgefa landiđ,
  • b. hann hefur á síđustu fimm árum afplánađ refsingu erlendis eđa veriđ dćmdur ţar til refsingar fyrir háttsemi sem ađ íslenskum lögum getur varđađ fangelsi lengur en ţrjá mánuđi; samsvarandi gildir um sérstakar ráđstafanir sem ákvarđađar eru vegna slíkrar refsiverđrar háttsemi,
  • c. hann hefur veriđ dćmdur hér á landi til refsingar eđa til ađ sćta öryggisráđstöfunum fyrir háttsemi sem getur varđađ fangelsi lengur en ţrjá mánuđi eđa oftar en einu sinni veriđ dćmdur á síđustu ţremur árum til fangelsisrefsingar,
  • d. ţađ er nauđsynlegt vegna öryggis ríkisins eđa almannahagsmuna.

Ýmsar takmarkanir eru settar viđ heimild brottvísunar, ađ ţví er varđar útlendinga sem fćddir eru hér á landi eđa hafa búsetuleyfi.

Ákvörđun um brottvísun útlendinga er í höndum Útlendingastofnunar. Í V. kafla laga um útlendinga eru ítarlegar reglur um málsmeđferđ í öllum málum sem tengjast réttindum og skyldum útlendinga og eiga ţar međ viđ um brottvísun. Eru ţar áréttađar nokkrar meginreglur sem gilda samkvćmt stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, svo sem andmćlaréttur og leiđbeiningarskylda viđ ađila, en ađ stjórnsýslulögin gildi annars um međferđ mála.

Ákvörđun Útlendingastofnunar um brottvísun er ávallt kćranleg til innanríkisráđuneytisins sem getur fellt hana úr gildi eđa stađfest. Ber ađ kynna útlendingi um kćruheimildina og vilji hann nýta hana skal hann lýsa kćru innan 15 daga frá ţví ađ honum var kynnt ákvörđunin.

Í 34. gr. laganna, er fjallađ um réttarađstođ viđ útlendinga. Ţegar útlendingur kćrir ákvörđun sem varđar frávísun, brottvísun eđa afturköllun leyfis og í máli vegna umsóknar um hćli skal hann eiga rétt á ađ stjórnvald skipi honum talsmann og ber stjórnvaldi ađ gera honum grein fyrir ţeim rétti. Ţetta gildir ţó ekki í málum vegna brottvísunar sem ákveđin eru vegna refsidóma sem hann hefur veriđ dćmdur til erlendis eđa hérlendis, eđa ţegar krafa um hćli er ekki tekin til efnismeđferđar hér á landi heldur er tekin til úrlausnar í öđru samningsríki Dyflinnarsamningsins (reglugerđ Evrópuráđsins nr. 343/2003) og ţar međ mat á ţví hvort umsćkjandi hafi stöđu flóttamanns eđa ekki.

Ákvćđi IV. kafla laga um međferđ sakamála, nr. 88/2008, sem fjalla um verjendur gilda eftir ţví sem viđ á um réttarađstođ fyrir útlendinga. Krefja skal útlending um endurgreiđslu kostnađar af réttarađstođ ađ hluta til eđa ađ öllu leyti ef ađ hann hefur ráđ á ţví.

Um rétt barna til ađ öđlast ţjóđerni

Í 1. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 100/1952, skal barn, sem fundist hefur hér á landi, teljast, ţar til annađ reynist sannara, vera íslenskur ríkisborgari. Einnig skal ítrekađ ađ međ lögum nr. 62/1998 sem breyttu lögunum um ríkisborgararétt, var breytt reglum sem ákvarđa ţjóđerni barns erlendrar móđur á grundvelli ţess hvort ţađ er fćtt innan eđa utan hjónabands. Ţannig öđlast barn erlendrar móđur og íslensks föđur sem fćđist á Íslandi íslenskt ríkisfang ţegar uppfyllt eru ákvćđi barnalaga um feđrun, og ţví er ekki um neina mismunun ađ rćđa lengur eftir ţví hvort um er ađ rćđa gifta eđa ógifta foreldra.

Frekari upplýsingar má nálgast á vef Útlendingastofnunar, á vef innanríkisráđuneytisins, velferđarráđuneytisins og menntamálaráđuneytisins.

Mannréttindaskrifstofa Íslands

Mannréttindaskrifstofa Íslands var stofnuđ í Almannagjá á Ţingvöllum hinn 17. júní 1994, á fimmtíu ára afmćli íslenska lýđveldisins. Skrifstofan er óháđ stofnun sem vinnur ađ framgangi mannréttinda međ ţví ađ stuđla ađ rannsóknum og frćđslu og efla umrćđu um mannréttindi á Íslandi. 

Valmynd

Skráđu ţig á póstlista MRSÍ

Skráđu ţig og fáđu fréttir, upplýsingar um ný verkefni og fleira frá okkur.

Mannréttindaskrifstofa Íslands

Túngata 14 | 101 Reykjavík | Sími 552 2720 | info[hjá]humanrights.is

Skrifstofan er opin frá 9-12 og 13-16