Ţróun alţjóđlegrar mannréttindalöggjafar

Ţróun mannréttindalöggjafarinnar sem slíkrar er gjarnan rakin til ensku frelsisskrárinnar frá 17. öld og frelsisyfirlýsinga byltinganna í Frakklandi og Bandaríkjunum undir lok 18. aldar, ţar sem kveđiđ var á um grundvallarfrelsi og réttindi ţegnanna. Á 19. öldinni var byrjađ ađ gera fjölţjóđasamninga um afnám ţrćlaverslunar og ţrćlahalds og um ađhlynningu sjúkra og sćrđra hermanna, sem kom til međ stofnun Rauđa krossins áriđ 1863. Í kjölfariđ fylgdu fleiri samningar í sambandi viđ hernađ, sem varđ sífellt mannskćđari og óhugnanlegri međ ć öflugri vopnabúnađi.

Stofnun Ţjóđabandalagsins međ friđarsamningunum í Versölum 1919 var mikilvćgur áfangi. Enda ţótt ţar vćri ekki sérstaklega gert ráđ fyrir almennri vernd mannréttinda voru gerđar mikilsverđar ráđstafanir í ţá átt međ uppsetningu nokkurra kerfa, ef svo má kalla, sem áttu ađ tryggja hag og réttindi tiltekinna ţjóđa og hópa manna.

Í fyrsta lagi voru gerđar ráđstafanir til verndar ýmsum minnihlutahópum í Evrópu. Kveđiđ var á um ýmis réttindi ţeim til handa í einstökum friđarsamningum og ćtlast til ađ Ţjóđabandalagsráđiđ og Alţjóđadómstóllinn, sem stofnađur var međ friđarsamningunum, fjölluđu um brot á ţessum réttindum. Ţetta kerfi reyndist ekki sem skyldi, en ţađ var ţó tilraun í rétta átt.

Ţá var sett upp svokallađ Verndar- eđa Gćslukerfi – Mandate kerfiđ - fyrir fyrrverandi nýlendur Ţjóđverja sem var skipt á milli sigurvegaranna sem verndarsvćđum. Í Stofnsamningi Ţjóđabandalagsins var kveđiđ á um ađ íbúar ţessara landasvćđa skyldu njóta réttlátrar međferđar, tryggja átti ţeim trúfrelsi og búa ţá undir aukna ţátttöku í stjórnun eigin mála. Var sett upp sérstök nefnd til ađ fylgja ţessu eftir og gert ráđ fyrir ađ unnt vćri ađ senda kvartanir til Ţjóđabandalagsráđsins. Ţetta kerfi dugđi heldur ekki - ef ríki voru ákveđin í ađ hundsa ţađ gerđu ţau ţađ (eins og Suđur-Afríka í Namibíu, sem ţá nefndist Suđvestur-Afríka). Tilraun var ţađ samt.

Ţriđja kerfiđ, sem sett var á laggirnar međ Versalasamningunum, var Alţjóđavinnumálastofnunin (International Labour Organization) sem hafđi ţađ hlutverk ađ bćta ađstćđur verkafólks og stuđla ađ frelsi til stofnunar verkalýđsfélaga. Sú stofnun hefur unniđ mikiđ og merkilegt starf á sviđi mannréttinda og er mjög öflug.

Skelfingar heimsstyrjaldarinnar síđari urđu svo til ţess ađ viđ stofnun Sameinuđu ţjóđanna áriđ 1945 var ákveđiđ ađ ţćr skyldu láta mannréttindi duglega til sín taka.

Mannréttindastarf Sameinuđu ţjóđanna er byggt á stofnsáttmála ţeirra, sem hefst međ ţessum orđum:

Vér, hinar sameinuđu ţjóđir, stađráđnar í
*ađ bjarga komandi kynslóđum undan hörmungum ófriđar, sem tvisvar á ćvi vorri hefur leitt ósegjanlegar ţjáningar yfir mannkyniđ,
*ađ stađfesta ađ nýju trú á grundvallarréttindi manna, virđingu ţeirra og gildi, jafnrétti karla og kvenna og allra ţjóđa, hvort sem eru stórar eđa smáar.


Markmiđ samtakanna eru rakin í 1. grein sáttmálans:

„ađ koma á alţjóđasamvinnu um lausn alţjóđavandamála, fjárhagslegs-, félagslegs-, menningarlegs- og mannúđarlegs eđlis, og ađ styrkja og stuđla ađ virđingu fyrir mannréttindum og grundvallar frelsi allra án tillit til kynţáttar, kyns, tungu eđa trúarbragđa”.

Kveđiđ er á um, ađ Allsherjarţingiđ skyldi stuđla ađ framkvćmd mannréttinda og grundvallarfrelsis án tillits til kynţáttar, kyns, tungu og trúarbragđa.

Ţá segir í 55. gr. sáttmálans ađ í ţeim tilgangi ađ skapa ţađ jafnvćgis- og velmegunarástand, sem vćri skilyrđi fyrir friđsamlegri og vinsamlegri sambúđ ţjóđa í milli og sem grundvallađist á virđingu fyrir hugsjónum jafnfréttis og sjálfsákvörđunarrétti ţjóđa – ţá skyldu Sameinuđu ţjóđirnar efla og halda í heiđri mannréttindi og grundvallarfrelsi allra án tillits til kynţáttar, kyns, tungu eđa trúarbragđa.

Ađildarríkin skyldu skuldbinda sig til ţess, sameiginlega og hvert í sínu lagi, ađ starfa í samvinnu viđ stofnunina til ađ ná ţví marki.

Mannréttindamálin (62. gr.) voru sett undir starfsviđ Efnahags- og Félagsmálaráđsins, ECOSOC (stendur fyrir the Economic and Social Council). Skyldi ráđiđ gera tillögur, sem miđuđu ađ ţví ađ efla og halda í heiđri virđingunni fyrir mannréttindum og grundvallarfrelsishugsjón öllum til handa. Ţađ gćti gert uppkast ađ samningum og skipađ ţćr nefndir (68.gr) sem nauđsynlegar vćru til eflingar mannréttinda.

Efnahags – og Félagsmálaráđiđ skipađi strax áriđ 1946 sérstaka mannréttindanefnd, sem kallast „The Human Rights Commission”. Á íslensku er hún oft kölluđ Mannréttindaráđiđ til ađgreiningar frá Mannréttindanefndinni, „The Human Rights Committee” sem starfar á grundvelli alţjóđsamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Ţetta mannréttindaráđ er skipađ fulltrúum ríkisstjórna – upphaflega 18 en nú 53, til ţriggja ára í senn.

Fyrsta verkefni ţessa ráđs var ađ semja drög ađ sérstakri mannréttindayfirlýsingu sem síđan skyldi fylgt eftir međ bindandi alţjóđasamningi um mannréttindi.

Á vettvangi Sameinuđu ţjóđanna byggđist síđan upp sterkt mannréttindakerfi nefnda, ráđa, stofnana og alţjóđasamninga. En samhliđa ţví urđu til svćđisbundin kerfi fyrst međ yfirlýsingum, síđan bindandi samningum og stofnun eftirlitskerfa, mannréttindanefnda og dómstóla til ţess ađ fylgjast međ framkvćmd samninga. Slík svćđisbundin kerfi urđu fyrst til í Evrópu og Bandaríkjunum en Afríka hefur einnig eignast sitt kerfi ţótt enn sé ţađ harla veikt. Ekkert sameiginlegt kerfi er fyrir Asíu enn sem komiđ - en ţar er nú víđa öflugt mannréttindastarf og unniđ ađ undirbúningi svćđisbundinna kerfa.

Flestir hér á landi ţekkja best mannréttindakerfi Evrópuráđsins, Mannréttindasáttmála Evrópu, nefndina sem áđur var og dómstólinn í Strasbourg. Á síđari árum hafa fleiri stofnanir tekiđ til viđ ađ sinna mannréttindamálum í vaxandi mćli svo sem Evrópusambandiđ og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, sem hafa međal annars lagt miklu vinnu í ađ ađstođa ríkin í Austur-Evrópu viđ uppbyggingu lýđrćđis, undirbúning kosninga og eftirlit međ ţeim.

Til ţess ađ skilja ţá ţróun sem orđiđ hefur almennt í mannréttindamálum er hins vegar nauđsynlegt ađ ţekkja til ţeirra sjónarmiđa sem uppi voru í árdaga uppbyggingar hinnar alţjóđlegu lagaverndar. 

Mannréttindaskrifstofa Íslands

Mannréttindaskrifstofa Íslands var stofnuđ í Almannagjá á Ţingvöllum hinn 17. júní 1994, á fimmtíu ára afmćli íslenska lýđveldisins. Skrifstofan er óháđ stofnun sem vinnur ađ framgangi mannréttinda međ ţví ađ stuđla ađ rannsóknum og frćđslu og efla umrćđu um mannréttindi á Íslandi. 

Valmynd

Skráđu ţig á póstlista MRSÍ

Skráđu ţig og fáđu fréttir, upplýsingar um ný verkefni og fleira frá okkur.

Mannréttindaskrifstofa Íslands

Túngata 14 | 101 Reykjavík | Sími 552 2720 | info[hjá]humanrights.is

Skrifstofan er opin frá 9-12 og 13-16