Hugtakiđ mannréttindi

Oft er deilt um mannréttindi, hver ţau séu í raun og veru og hvers eđlis, hvort ţau séu öll jafn mikilvćg, hvort ţau séu algild, ţ.e. taki til heimsbyggđarinnar allrar, hversu langt skuli ganga í ađ tryggja ţau međ landslögum og alţjóđalögum og međ hverjum hćtti ţađ skuli gert, hvort einstaklingum og ríkisstjórnum sé heimilt ađ skipta sér af mannréttindabrotum í öđrum löndum eđa hvort ţađ sé óhćfileg íhlutun í innanríkismál ţeirra og svo framvegis.

Ţar sem mannréttindi hafa veriđ fest í alţjóđasamninga - og víđast hvar einnig í landslög ađ einhverju marki - verđur tilveru ţeirra ekki neitađ, en ţađ kemur ekki í veg fyrir ađ menn deili um eđli ţeirra og hlutverk. Ţetta er eđlilegt ţví ađ ţau eru svo víđtćk, ţróun ţeirra hefur veriđ ör og ótalmargt í ţeim fremur óljóst. Sum er ćtluđ einstaklingum, önnur hópum manna. Sumum er hćgt ađ fylgja eftir fyrir dómstólum og öđrum ekki. Sumum er ćtlađ ađ framfylgja ţegar í stađ, öđrum í áföngum eftir efnahagsástandi og ţróun. Sum eru nánast stefnuyfirlýsingar eingöngu. Og ţannig mćtti áfram telja ýmislegt sem ýtir undir ágreining um mannréttindi og framkvćmd ţeirra.

Enda ţótt hugtakiđ mannréttindi sé ekki ýkja gamalt – ţađ kom fyrst upp á 18. öld ađ taliđ er í skrifum breska rithöfundarins Thomasar Paine - á ţađ sér eldfornar rćtur í hugmyndum og vangaveltum spekinga víđa um heim um eđli manna og samfélags, allt austur í Kína og Indlandi auk Grikklands, löngu fyrir Krist ( á 3. öld f. kr.). Rćtur ţess má finna í öllum helstu trúarbrögđum heims og kenningum um siđfrćđi og stjórnmál, allt frá Plato og Cicero fram til okkar tíma.

Hugtakiđ hefur frá öndverđu veriđ tengt skylduhugtakinu, hugmyndum um skyldur manna hver viđ annan sem kristallast kannski best í orđum Kains í Biblíunni: „Á ég ađ gćta bróđur míns.“ Sumir hafa litiđ svo á ađ réttarhugtakiđ sé beint afsprengi skylduhugtaksins: „hin sannasta uppspretta réttinda er skyldan“, sagđi Gandhi til dćmis. Međ ţví ađ viđurkenna ađ menn hafi skyldur hver viđ annan er jafnframt viđurkennt ađ ţeir eigi rétt á ađstođ hver annars. Viđ getum sagt sem svo, ađ ţar sem réttur minn nćr ađeins ađ nefi nćsta manns, ber mér ađ virđa hann og sjá til ţess ađ hann njóti síns réttar engu síđur en ég míns réttar.

Frćg er setning höfđ eftir Voltaire sem sagđi: „Ég fyrirlít skođanir ţínar en er reiđubúinn til ađ láta höfuđiđ fyrir rétt ţinn til ţess ađ hafa ţćr og halda ţeim fram”. Lengra er líklega ekki hćgt ađ ganga í skyldunni viđ náungann!

Í 1. mgr. 29. gr. Mannréttindayfirlýsingar Sameinuđu ţjóđanna er kveđiđ á um ákveđnar skyldur: „Hver mađur hefur skyldur viđ samfélagiđ, enda getur ţađ eitt tryggt fullan og frjálsan persónuţroska einstaklingsins”. Ţetta ţurfa menn ađ hafa í huga ţegar fjallađ er um mannréttindi, ţví einstaklingar geta ekki endalaust gert kröfur án ţess ađ gera sér ljóst ađ ţeir hafa líka skyldur.

En víkjum ađeins aftur ađ fortíđinni:
Ein af meginkenningunum um uppruna ţjóđaréttarins var hin svokallađa náttúrulagakenning, sem gekk út á ţađ í stuttu máli, ađ til vćru viss réttindi sem ćttu sér upphaf í ćđri lögum en ţeim sem mennirnir sjálfir settu. Ţessi réttindi voru talin sameiginleg öllum mönnum hvar og hvenćr sem vćri, óháđ stađ og tíma og ţví giltu um ţau sérstök algild náttúrulögmál.

Í upphafi leituđu menn uppruna mannréttinda í náttúruréttinum en á mismunandi forsendum. Sumir töldu ţau stafa af guđlegu eđli og helgi manneskjunnar, eiginleikum, sem „Guđ” hefđi gćtt „sköpunarverk sín” - ađrir slepptu guđlega ţćttinum og töldu ţeirra ađ leita í ţví eđli mannanna ađ vera skynverur, gćddar tilfinningum, sameiginlegum ţörfum og eiginleikum, hvar svo sem ţeir vćru niđur komnir á jarđkringlunni. Samskipti manna lytu tilteknum lögmálum, sem ćttu viđ alls stađar og viđ allar kringumstćđur. Ţar af leiddi ađ menn ćttu allir tiltekin, sameiginleg réttindi, sem aldrei mćtti af ţeim taka.

Síđar var fariđ ađ halda ţví fram, ađ mannréttindi vćru ekkert annađ og meira en samkomulag manna um brýnustu reglur eđa lögmál, sem hlytu ađ gilda í samfélagi ţeirra til ţess ađ ţeir gćtu lifađ í sćmilegum friđi og sátt hver viđ annan.

Vegna ţess hve erfitt reyndist ađ sýna fram á algildi hugmynda náttúruréttarins, óx ţeirri stefnu fylgi á 19. öld ađ hann fengi ekki stađist og ekki vćri um önnur mannréttindi ađ rćđa en ţau sem ríkisvaldiđ ákvćđi – ţetta var hinn svokallađi „pósitivísmi” sem lagđi alla áherslu á vald ríkis/ţjóđhöfđingja/ríkisstjórna til lagasetningar og ađ einungis vćri hćgt ađ viđurkenna ţau mannréttindi, sem löggjafi hvers ríkis hefđi ákveđiđ ađ hćgt vćri ađ framfylgja fyrir dómstólum.

Hin siđlausa međferđ nasista og fasista á eigin landsmönnum í heimsstyrjöldinni síđari sýndi fram á ađ ţessi skođun fengi ekki stađist, ađ ekki vćri hćgt ađ treysta ríkisvaldinu til ađ vernda frelsi og réttindi ţegna sinna. Ţađ yrđi ađ finna leiđir til ađ vernda ţá gegn eigin ríkisvaldi.

Ţví var á ný fariđ ađ hallast ađ hugmyndum svipuđum ţeim sem spruttu úr náttúruréttinum og niđurstađan varđ sú ađ viđurkenna međfćdda göfgi mannsins og ađ hver mađur vćri jafnborinn til virđingar og réttinda, sem eigi yrđu af honum tekin og ađ allir ćttu rétt til lífs, frelsis og mannhelgi. Ţessar hugmyndir koma einmitt fram í formálum Mannréttindayfirlýsingar Sameinuđu ţjóđanna sem og í samningunum tveimur sem gerđir voru á grundvelli hennar.

Ţróun mannréttindaverndarinnar hefur síđan grundvallast á báđum ţessum kenningum og reyndar ýmsum öđrum líka, sem einnig eiga sér djúpar rćtur, svo sem hugmyndum um tiltekin sameiginleg megingildi í lífi allra manna og ţarfir sem einstaklingar hafa hvarvetna og ţar međ rétt á ađ ţćr séu uppfylltar ađ einhverju marki, svo sem ţörfina fyrir fćđi, klćđi og ađhlynningu, frćđslu, heilsu, hćfni, kćrleika og réttsýni, velferđ, virđingu og vald.

Ţannig hafa menn lengi velt fyrir sér uppruna og eđli mannréttinda, svo og hvort ţau séu einungis til ţess ađ vernda einstaklinginn gegn afskiptum og valdbeitingu ríkisvaldsins eđa hvort ţeim fylgi önnur réttindi og siđferđisleg gildi eđa sjónarmiđ, sem tengist gagnkvćmum skyldum einstaklinganna og breytni ţeirra í mannlegu samfélagi.

Á ţessum tveimur síđast töldu grundvallarsjónarmiđum byggist flokkun mannréttindanna í borgaraleg, stjórnmálaleg, efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. 

Mannréttindaskrifstofa Íslands

Mannréttindaskrifstofa Íslands var stofnuđ í Almannagjá á Ţingvöllum hinn 17. júní 1994, á fimmtíu ára afmćli íslenska lýđveldisins. Skrifstofan er óháđ stofnun sem vinnur ađ framgangi mannréttinda međ ţví ađ stuđla ađ rannsóknum og frćđslu og efla umrćđu um mannréttindi á Íslandi. 

Valmynd

Skráđu ţig á póstlista MRSÍ

Skráđu ţig og fáđu fréttir, upplýsingar um ný verkefni og fleira frá okkur.

Mannréttindaskrifstofa Íslands

Túngata 14 | 101 Reykjavík | Sími 552 2720 | info[hjá]humanrights.is

Skrifstofan er opin frá 9-12 og 13-16