Ársskýrsla Mannréttindaskrifstofu Íslands 2004-2005

Úr ársskýrslu Mannréttindaskrifstofu Íslands

2004-2005

Inngangur

Í byrjun tímabils tók nýr framkvæmdastjóri við störfum en aðalfundur var haldinn vegna mikillar óvissu um afdrif skrifstofunnar.

Meginþættir starfs skrifstofunnar fyrir utan venjulegan rekstur voru umsagnir um lagafrumvörp, fyrirlestrahald, skýrslugerð fyrir eftirlitsnefndir Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðið, uppbygging heimsíðu og vefseturs um mannrétttindi, málstofur og fundahöld. Stjórnarfundir voru heldur færri en oft áður. Þá fór mikill tími framkvæmdastjóra í húsnæðisleit og umsóknir um styrki. Vegna breytinga fjárlaga var mikið fjallað um skrifstofuna í fjölmiðlum, enn einnig kom skrifstofan að því að töluvert var fjallað um málefni flóttamanna og hælisleitenda, ofbeldi gegn konum og mannréttindi almennt. Að venju var nokkuð leitað til skrifstofunnar vegna málefna einstaklinga, sem reynt var að hughreysta og leiðbeina um kerfið þegar það þótti líklegt til árangurs. Sem fyrr voru dæmi þess að fólk hefði þurft við aðstoðar lögfræðings en hafði ekki efni á því og væri því brýnt að efla slíka þjónustu við þá sem minna mega sín.

Aðildarfélög og stjórn

Nokkrar breytingar urðu á skipan stjórnar MRSÍ á aðalfundi 2004. Þar sem Baldur Þórhallsson gaf ekki kost á sér til endurkjörs í stól formanns lagði kjörnefnd til að næsti formaður yrði Brynhildur G. Flóvenz frá Íslandsdeild Amnesty International og Halldór Gunnarsson, frá Landssamtökunum Þroskahjálp, yrði varaformaður. Var það samþykkt samhljóða. Þá var samþykkt samhljóða að framkvæmdastjórnin yrði skipuð Brynhildi, Halldóri og Ragnhildi Guðmundsdóttur frá Kvenréttindafélagi Íslands. Kjörnefnd var endurkjörin samhljóða svo og endurskoðendur.

Margrét H. Sigurðardóttir tók við af Kristjáni Jósteinssyni sem aðalfulltrúi Jafnréttisstofu.

Aðildarfélög og fulltrúar í stjórn

Aðildarfélög og fulltrúar í stjórn voru á tímabilinu sem hér segir:

Amnesty International Íslandsdeild:

Aðalftr. Brynhildur G. Flóvenz

Varaftr. Atli Viðar Thorsteinsson.

Barnaheill:

Aðalftr. Sveinbjörg Pálsdóttir

Varaftr. Kristín Jónasdóttir.

Biskupsstofa:

Aðalftr. Arnþrúður S. Björnsdóttir

Varaftr. Toshiki Toma.

Háskólinn á Akureyri:

Aðalftr. Mikael Karlsson

Varaftr. Ágúst Þ. Árnason.

Hjálparstarf kirkjunnar:

Aðalftr. Vilborg Oddsdóttir

Varaftr. Jónas Þórisson.

Jafnréttisstofa:

Aðalftr. Margrét H. Sigurðardóttir

Varaftr. Kristján Jósteinsson

Kvenréttindafélag Íslands:

Aðalftr. Ragnhildur Guðmundsdóttir

Varaftr. Anna G. Ólafsdóttir.

Rauði krossinn:

Aðalftr. Gestur Hrólfsson

Varaftr. Sigrún Árnadóttir.

Samtökin ´78:

Aðalftr. Hrafnkell Stefánsson

Varaftr. Þóra Björg Smith.

Unifem:

Aðalftr. Lilja Hjartardóttir

Varaftr. Rósa Erlingsdóttir.

Landssamtökin Þroskahjálp:

Aðalftr. Halldór Gunnarsson

Varaftr. Friðrik Sigurðsson.

Öryrkjabandalag Íslands

Aðalftr. Garðar Sverrisson
Varaftr. Helgi Seljan.

Á tímabilinu voru haldnir fjórir stjórnarfundir, tveir á árinu 2004, hinn 23. september og 25. nóvember og tveir á þessu ári, 3. febrúar og 3. maí. Fyrstu tveir fundir ársins 2005 voru sérstaklega helgaðir fjármálum MRSÍ, fjallað var um stöðu skrifstofunnar nú og hverra leiða skyldi leitað til að fjármagna starfsemi hennar í framtíðinni.

Nýja framkvæmdastjórn skipa Brynhildur G. Flóvenz, formaður, Halldór Gunnarsson, varaformaður og Ragnhildur Guðmundsdóttir, gjaldkeri.

Sérfræðingar stjórnar eru sem áður: Guðmundur Alfreðsson, Jakob Möller og Hjördís Hákonardóttir.

Í kjörnefnd sitja Lilja Hjartardóttir, Garðar Sverrisson og Jónas Þórisson.

Endurskoðandi er Sigurður Tómasson hjá Deloitte & Touche.

Flutningur til Akureyrar

Sem fyrr greinir í ársskýrslu fyrir tímabilið 2003 -2004 barst hinn 18. mars 2004 bréf frá rektor Háskólans á Akureyri þar sem fram kom sú hugmynd, að Mannréttindaskrifstofa Íslands flytti starfsemi sína til Akureyrar. Sagði þar að stjórnendur háskólans teldu, að það gæti orðið mannréttindafræðslu og rannsóknum á Íslandi til framdráttar ef MRSÍ gengi til samstarfs við hina nýju félagsvísinda- og lagadeild háskólans en hún legði sérstaka áherslu á mannréttindi og mannúðarrétt í kennslu- og rannsóknaráætlun sinni og leitaðist við að fá hæfustu starfskrafta á þessu sviði til liðs við sig, bæði erlenda og hérlenda. Háskólinn myndi veita skrifstofunni alla nauðsynlega aðstoð í húsnæðismálum og mætti þannig ná fram verulegum samlegðaráhrifum auk þess sem forsvarsmenn háskólans teldu, að framlag hans gæti auðveldað MRSÍ að sækja um hækkun á núverandi framlagi ríkisins til starfsemi skrifstofunnar.

Hugmynd rektors um flutning MRSÍ til Akureyrar var rædd ítarlega á stjórnarfundum. Flest reyndust félögin á báðum áttum um kosti og galla hugmyndarinnar en eftir að málið var kannað og ljóst varð í hvað flutningum fælist var að lokum ákveðið að flytja ekki að svo stöddu. Mikill áhugi er þó fyrir því að auka til muna samstarf við Háskólann á Akureyri þó ekki verið af flutningum í bili.

Fjármál og rekstur

Fjármál

Framlag stjórnvalda var óbreytt fyrir árið 2004 eða átta milljónir króna. Komu jafnhá framlög frá ráðuneytum utanríkis - og dómsmála, greidd í einu lagi. Í tilefni af 10 ára afmæli skrifstofunnar var hinn 7. júní 2004 sent bréf til utanríkisráðherra þar sem farið var þess á leit að hann beitti sér fyrir því í fjárlagagerð ársins að framlög til skrifstofunnar yrðu hækkuð. Sem fyrr var þess einnig farið á leit við fjárlaganefnd Alþingis, en í bréfi dagsettu 20. október 2004 var óskað eftir að hún beitti sér fyrir því að framlag til skrifstofunnar verði hækkað í 12 milljónir og að það yrði fastur liður á fjárlögum. Bréfinu fylgdi verkefnaáætlun 2004-2005, samþykktir skrifstofunnar og ársskýrsla 2003-2004.

Á haustmánuðum 2004 komu upp uggvænlegar vísbendingar um að yfirvöld íhuguðu að láta af stuðningi við MRSÍ. Þegar fjárlagafrumvarp var lagt fram kom í ljós að lið 06-190 1.45 hjá dómsmálaráðuneyti hafði verið breytt úr Mannréttindaskrifstofa Íslands í Mannréttindi. Eftir stóðu þá 4 milljónir af lið utanríkisráðuneytis 03-190, 1.23 sem ljóst var ekki myndu nægja til að halda úti starfsemi skrifstofunnar og rekstrargrundvöllur hennar þannig brostinn, fengist ekki annað fé til starfseminnar. Hinn 28. október gengu framkvæmdastjóri og framkvæmdastjórn á fund dómsmálaráðherra og ráðuneytisstjóra Þorsteins Geirssonar. Fram kom að ráðherra taldi fjárveitingar (15% af styrk) Mannréttindaskrifstofu Íslands til Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands (MHÍ) hafa verið forsendur styrks ráðuneytisins til MRSÍ. Þegar hann hafi fregnað að samningi við MHÍ hafi verið sagt upp hafi hann ákveðið að breyta lið skrifstofunnar í fjárlagafrumvarpi. Ekki var unnt að skýra fyrir ráðherra að ástæða samningsslita hafi verið vanefndir af hálfu MHÍ. Ítrekaðar tilraunir til að ná fundi utanríkisráðherra skiluðu engum árangri.

Mánudaginn 2. nóvember fengu formaður og framkvæmdastjóri fund með fjárlaganefnd og skýrðu hversu brýn þörf skrifstofunnar væri fyrir aukin framlög. Ekki voru þó öll kurl komin til grafar því í annarri umræðu um fjárlagafrumvarpið, hinn 25. nóvember, kom fram breytingartillaga frá meirihluta fjárlaganefndar þar sem lið utanríkisráðuneytis, 03-190, 1.23 var einnig breytt í Mannréttindi, þ.e. fjármununum yrði veitt til mannréttindamála almennt.

Hinn 25. nóvember skoraði stjórn Mannréttindaskrifstofunnar á Alþingi að fella ekki niður beint framlag til hennar. Í áskoruninni kom fram að stjórnin teldi hið nýja fyrirkomulag veikja fjárhagslegan grundvöll skrifstofunnar þar sem ekki væri hægt að sjá fyrir hver fjárframlög yrðu. Ennfremur væri alvarlega vegið að sjálfstæði skrifstofunnar þegar ákvörðun um framlag til hennar er færð frá löggjafarvaldinu til framkvæmdavaldsins en nauðsynlegt væri að framlag til hennar kæmi frá hæstvirtu Alþingi til að tryggja að sjálfstæði hennar sé yfir allan vafa hafið.

Systurstofnanir skrifstofunnar á Norðurlöndum sendu einnig áskoranir til Alþingis um að tryggja reksturinn. Raoul Wallenberg stofnunin í Lundi lýsti áhyggjum sínum af því við Alþingi að niðurskurðurinn myndi hafa alvarleg áhrif á Mannréttindaskrifstofu Íslands. Þurfi skrifstofan að sækja sérstaklega um fjárveitingu til ráðuneyta dómsmála eða utanríkismála muni það draga úr sjálfstæði skrifstofunnar, ekki síst hvað varðar álitsgjöf til Alþingis um lagafrumvörp. Mannréttindastofnun háskólans í Abo tók í sama streng og bætti við að fyrirhugaðar breytingar myndu hafa alvarleg áhrif á norræna samvinnu á sviði mannréttinda þar sem Mannréttindaskrifstofan hafi reynst tryggur og mikils metinn samstarfsaðili. Danska mannréttindastofnunin lýsti einnig áhyggjum sínum af áhrifum niðurskurðarins á norrænt samstarf og skoraði á Alþingi að tryggja rekstur og sjálfstæði Mannréttindaskrifstofunnar. Norska mannréttindastofnunin í Osló tók undir þetta og lýsti því yfir eins og stofnunin í Abo að þessi ákvörðun yfirvalda að hætta stuðningi við MRSÍ gæfi til kynna að íslensk stjórnvöld væru ekki reiðubúin að leyfa málefnalega og óháða umfjöllun um framgöngu sína á mannréttindasviðinu. Allar helstu mannréttindastofnanir Evrópu lýstu yfir stuðningi sínum við skrifstofuna þ.á.m. mannréttindastofnanir háskólanna í Belfast, Belgrad og Essex, Ludwig Bolzman stofnunin í Vín, Hollenska mannréttindastofnunin (SIM) og Þýska mannréttindastofnunin. Einnig barst fjöldi áskorana frá innlendum aðilum: Barnaheillum, Biskupsstofu, embætti útlendingaprests, Fjölmenningarráði, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélagi Íslands, Rauða krossi Íslands, Siðmennt, UNIFEM, Þroskahjálp, Lýðræðis– og jafnréttisnefnd Hafnarfjarðar og Öryrkjabandalaginu.

Allt kom þó fyrir ekki, þegar gengið var endanlega frá fjárlögum var búið að skera niður öll framlög til skrifstofunnar.

Mannréttindaskrifstofan sótti þegar í desember um styrki í hina nýju sjóði ráðuneytanna ásamt því að sækja um styrk til reksturs og verkefna til forsætisráðherra. Dómsmálaráðuneyti auglýsti eftir umsóknum og með bréfi dagsettu 21. mars var skrifstofunni tilkynnt að ráðuneytið hygðist veita skrifstofunni styrk til tilgreindra verkefna í verkefnaáætlun 2005, að upphæð 2.490.000 þ.m.t. til sameiginlegs verkefnis með Mannréttindastofnun Háskóla Íslands.

Utanríkisráðuneyti auglýsti ekki eftir umsóknum. Mannréttindaskrifstofa Íslands bað ítrekað um fund með ráðherra, óskaði upplýsinga símleiðis og sótti um styrki en fékk engin svör fyrr en með bréfi dagsettu 20. apríl þar sem vísað er til umsóknar skrifstofunnar dags. 10. desember og bréfs dags. 1. apríl (skrifstofan óskaði þar upplýsinga um hvenær ráðuneytið hygðist útdeila úr sjóðnum) þar sem skrifstofunni var tilkynnt að ákveðið hefði verið að úthluta styrk til verkefna sem efla mannréttindi á alþjóðlegum vettvangi. Ennfremur sagði að með þetta að leiðarljósi hafi verið ákveðið að fjármagna tímabundið stöðu mannréttindasérfræðings í mannréttindamálum hjá mannréttindadeild ÖSE í Varsjá. Mannréttindaskrifstofan óskaði með bréfi dags. 26. apríl eftir upplýsingum um það hverjir hlotið hafi styrki frá ráðuneytinu til mannréttindamála en fékk engin svör. Hinn 27. apríl sótti skrifstofan um styrk til þátttöku í norrænum fundi sem norrænu stofnanirnar stóðu fyrir en fékk engin svör. Mannréttindaskrifstofan fékk því enga styrki frá ráðuneytinu.

Ítrekaðar tilraunir framkvæmdastjóra til að fá forsætisráðherra (símtöl, bréf dags. 14. mars, 2. maí, 24. ágúst 2005) og utanríkisráðherra (símtöl, t.a.m. bréf dags 1. apríl 2005 og 28. ágúst) til viðræðna um framtíð skrifstofunnar hafa engan árangur borið.

Sótti skrifstofan einnig um styrk til Reykjavíkurborgar en borgarráð samþykkti að veita skrifstofunni 2 milljónir króna árið 2005, sbr. samþykkt 30. desember 2004. Samstarfssamningur milli Reykjavíkurborgar og MRSÍ var undirritaður 20. júní 2005 en markmið samstarfsins er að stuðla að samþættingu mannréttindasjónarmiða í stefnumótunarstarf Reykjavíkurborgar, einkum á sviðum jafnréttis og fjölmenningar.

Einstaklingar hafa styrkt skrifstofuna og hefir hún fengið styrki til ýmissa rannsóknaverkefna. Sótt var um til fjölda fyrirtækja með takmörkuðum árangri þar til Hugsmiðjan ákvað styrkja skrifstofuna rausnarlega með því að gefa henni hið fullkomna eplica vefstjórnarkerfi og vinnu við það sem meta má á rúmlega hálfa milljón. Iceland Express ákvað einnig að veita skrifstofunni glæsilegan styrk, sem metinn er á um 1 milljón króna en enn eru umsóknir skrifstofunnar í vinnslu hjá fjölda fyrirtækja.

Þegar ljóst varð að yfirvöld hugðust ekki styrkja skrifstofuna frekar á árinu tók launþegahreyfingin af skarið. Formaður og framkvæmdastjóri Starfsgreinasambandsins lýstu því yfir í hátíðarræðum sínum 1. maí að sambandið myndi beita sér fyrir því að verkalýðshreyfingin legði fé til Mannréttindaskrifstofu Íslands. Fulltrúar MRSÍ sátu síðan fjölmennan fund með fulltrúum helstu launþegahreyfinga, Öryrkjabandalagi og Landssambandi eldri borgara og úr varð að Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, Kennarasamband Íslands, Öryrkjabandalag Íslands og ákváðu að tryggja rekstur Mannréttindaskrifstofu Íslands á árinu og beita sér fyrir því að Mannréttindaskrifstofa Íslands geti starfað með eðlilegum hætti í framtíðinni, með framlögum úr ríkissjóði. Þá kröfðust samtökin í sameiginlegri ályktun frá 15. júní 2005 að ríkisstjórn Íslands tryggði rekstur Mannréttindaskrifstofunnar eins og ætla megi að hafi verið vilji Alþingis við afgreiðslu síðustu fjárlaga. Á ársfundi Starfsgreinasambandsins 7. október 2005 var samþykkt ályktun þar sem sambandið skorar á Alþingi að tryggja til frambúðar rekstur skrifstofunnar. Nú þegar hafa nokkur félög veitt skrifstofunni fjárframlög en stuðningur launþegahreyfingarinnar og Borgarsjóðs skiptir sköpum til að tryggja áframhaldandi starfsemi skrifstofunnar.

Þá ber að geta þess að 2. október 2005 ályktaði ársþing AHRI-samtakanna (Association of Human Rights Institutes) sem telur allar helstu mannréttindastofnanir Evrópu, að skora á Alþingi að tryggja rekstur skrifstofunnar og sjálfstæði.

Húsnæðismál.

Gengið var frá sölu Mannhæðarinnar að Laugavegi 7 og fluttust samstarfsfélögin Barnaheill, Samfok og Heimili og skóli að Suðurlandsbraut 24, þangað sem MRSÍ bauðst einnig að flytjast. Skrifstofan fékk þó að vera á Laugaveginum á sömu kjörum til 1. september en framkvæmdastjóri hefur eytt ómældum tíma í að leita að hentugu framtíðarhúsnæði fyrir skrifstofuna. Af varð að skrifstofan flytti tímabundið að Hafnarstræti 20 en ljóst er að skrifstofan mun í framtíðinni neyðast til að borga umtalsverðar fjárhæðir í leigukostnað.

Starfsmannamál og skrifstofuhald

Svo sem getið er í inngangi tók nýr framkvæmdastjóri, Guðrún D. Guðmundsdóttir, við störfum í upphafi tímabils og þakkar stjórnin henni einstaklega velunnin störf við erfiðar aðstæður. Vegna rekstraróvissu var ekki unnt að ráða annan starfsmann eins og til hefur staðið um tíma. Sjálfboðaliði úr röðum hælisleitenda, Riaz Khan, hefur verið framkvæmdastjóra til aðstoðar við uppbyggingu heimasíðunnar. Fjöldi fyrirspurna hefur borist um mögleika á starfsþjálfun og von er á tveimur rússneskum laganemum á haustmánuðum auk ítalsks Leonardo-styrkþega í fimm mánuði

Rekstur skrifstofunnar hefur gengið áfallalaust fyrir utan hversu mikill tími hefur farið í fjármagns- og húsnæðisleit. Fest voru kaup á nýrri tölvu vegna uppfærslu heimasíðu og uppsetningar vefseturs um mannréttindi en sú gamla bilaði tíðum. Gerður var árssamningur við símann um ADSL þjónustu þar sem “flakkarinn” bilaði og með samningi fylgdi annar ókeypis. Æskilegt væri einnig að festa kaup einni PC-tölvu til og vönduðum prentara með ljósritunarvél og faxi

Heimasíða og vefsetur um mannréttindi

Til að auðvelda aðgengi að upplýsingum um mannréttindamál hefur um nokkurt skeið verið unnið að endurbótum á heimasíðu skrifstofunnar og söfnun gagna í umfangsmikinn gagnvirkan gagnagrunn um mannréttindamál á Íslandi, og erlendis. Ný og glæsileg heimasíða skrifstofunnar var tekin í gagnið á sumarmánuðum en vegna veglegs stuðnings Hugsmiðjunnar er hún afar vel úr garði gerð og þægileg í notkun. Viðmót síðunnar var hannað af Reussnewmedia en Hugsmiðjumenn sáu um tæknilegu hliðina, skrifstofunni að kostnaðarlausu. Síðan er enn í þróun en þar er að finna vefsetur um mannréttindi sem inniheldur m.a.: a) greinar um ýmsa þætti mannréttinda, b) greinar um ákveðna hópa og réttindi þeirra s.s. konur og börn c) skýrslur nefnda ráðuneyta d) innlend lög og helstu alþjóðasamninga, e) efni frá Sameinuðu þjóðunum, f) dóma alþjóðlegra mannréttindadómstóla o.fl. Þá er að finna á síðunni efni úr alþjóðlega rannsóknarverkefninu Human Rights Education Project auk almennra upplýsinga um mannréttindi á Íslandi.

Bókasafnið

Frá stofnun MRSÍ hefur verið unnið að uppbyggingu sérhæfðs bókasafns með fræðibókum, kennsluefni og tímaritum um mannréttindamál. Ekkert annað slíkt bókasafn er til á Íslandi en mikið er leitað til skrifstofunnar af sérfræðingum, nemendum og kennurum sem og almenningi eftir efni um mannréttindamál. Á tímabilinu hefur nokkur fjöldi rita bæst í safnið en einnig er skrifstofan nú áskrifandi að Human Rights Quarterly og greinasöfnunum Hein-on-Line og Questia.

Starfsemin innanlands

Umsagnir um lagafrumvörp og þingsályktunartillögur

Á tímabilinu hefur talsverð vinna verið lögð í umsagnir um lagafrumvörp enda hafa mörg frumvörp verið lögð fram þar sem mannréttindaákvæði koma til álita. Því miður kemur það fyrir að frumvörp sem snerta á mannréttindum berast ekki skrifstofunni. Unnar voru umsagnir um frumvarp til laga um fórnarlamba- og vitnavernd, um frumvarp til laga um fullnustu refsinga, um frumvarp til laga um breytingar á almennum hegningarlögum, (bann við limlestingu á kynfærum kvenna), um frumvarp til laga um breytingar á lögum um mannréttindasáttmála Evrópu (14. samningsviðauki), um frumvarp um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og um þingsályktun um sérdeild fyrir fanga á aldrinum 18-24 ára. Umsagnirnar hafa ekki verið sendar fjölmiðlum eins og mörg önnur samtök hafa gert í vaxandi mæli en þetta mætti endurskoða þegar um veigamiklar umsagnir er að ræða.

Líkt og á síðasta tímabili var mest vinna lögð í umsögn um fullnustufrumvarpið svonefnda, frumvarp til laga um fullnustu refsinga. Eins og fram hefur komið var fyrri útgáfa þess frumvarps dregin til baka vegna fjölda gagnrýnna umsagna, þar á meðal umsagnar MRSÍ. Endurskoðuð útgáfa frumvarpsins var mjög til bóta þó Mannréttindaskrifstofan teldi að enn væri í frumvarpinu að finna ákvæði sem hyggju nærri mannréttindum. MRSÍ var boðið til fundar hjá Allsherjarnefnd til að gera grein fyrir umsögn sinni en frumvarpið varð að lögum með nokkrum breytingum til bóta.

Ráðstefnur, málstofur og fundir

Mannréttindi í stjórnarskrá. Áhrif og framtíðarsýn

Í apríl stóð skrifstofan fyrir veglegri ráðstefnu sem bar yfirskriftina Mannréttindi í stjórnarskrá. Áhrif og framtíðarsýn. Ráðstefnan var haldin í apríl, í samvinnu við Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, í tilefni af því að á þessu ári eru liðin tíu ár síðan nýr og breyttur mannréttindaskafli stjórnarskrárinnar tók gildi með stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 og leysti af hólmi mannréttindaákvæði sem voru nær óbreytt frá fyrstu stjórnarskrá Íslands 1874. Markmið ráðstefnunnar var að fjalla um áhrif hinna nýju mannréttindaákvæða á íslenskan rétt síðasta áratug, m.a. í ljósi stefnumarkandi dóma sem gengið hafa á þessu sviði. Leitað var svara við því hvort það meginmarkmið breytingarlaganna hafi náðst, þ.e. að efla, samhæfa og samræma mannréttindaákvæðin þannig að þau gegni betur því hlutverki sínu að vera vörn almennings í samskiptum við þá sem fara með ríkisvald. Þá var framkvæmd nýju mannréttindaákvæðanna í íslenskum rétti borin saman við reynslu Finna af nýjum mannréttindakafla sem kom inn í finnsku stjórnarskrána árið 1995. Forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson setti ráðstefnuna en frummælendur voru Björg Thorarensen, prófessor, en erindi hennar bar yfirskriftina Áhrif nýju mannréttindaákvæðanna til aukinnar verndar mannréttinda í íslenskum rétti og dómaframkvæmd, Veli-Pekka Viljanen, prófessor við háskólann í Turku, en hann talaði um The impact and application of the new human rights provisions in the Finnish Constitution after amendments in 1995, Ragnar Aðalsteinsson, hæstaréttarlögmaður, en erindi hans bar heitið Næstu skref. Er frekari breytinga þörf?. Að loknum framsögum fóru fram pallborðsumræður, en í pallborði sátu Oddný Mjöll Arnardóttir, héraðsdómslögmaður, Hjördís Hákonardóttir, formaður Dómarafélags Íslands og Sigurður Líndal, prófessor emeritus við lagadeild Háskóla Íslands. Eiríkur Tómasson, forseti lagadeildar HÍ, fór með lokaorð en fundarstjóri og stjórnandi pallborðsumræðna var Brynhildur G. Flóvenz, lektor og stjórnarformaður stjórnar Mannréttindaskrifstofu Íslands. Ráðstefnan var vel sótt og fram fóru fróðlegar umræður og skoðanaskipti en viðfangsefnið fékk einnig töluverða umfjöllun í fjölmiðlum.

Samkvæmt verkefnaáætlun, sem samþykkt var á aðalfundi 2003, skyldi að því stefnt, að MRSÍ og aðildarfélögin stæðu saman að málstofum þar sem fjallað skyldi sérstaklega um viðfangsefni og vandamál þeirra, hvers og eins. Málstofurnar eru gjarnan stuttar, 2-3 klst. þar sem fjallað er í framsöguerindum, einu eða fleirum, um tiltekið efni og umræður að þeim loknum. Þema málstofa starfstímabilsins hafa verið annars vegar baráttan gegn kynbundnu ofbeldi og hins vegar málefni er varða kynþáttafordóma og málefni útlendinga og fólks af erlendum uppruna. Haldnar voru málstofur MRSÍ ásamt Alþjóðahúsi, Íslandsdeild Amnesty International, Kvennaathvarfi, Stígamótum og Rauða Krossinum. Málstofurnar fóru flestar fram í sal Norræna hússins og tókust vel, efni var afar áhugavert og umræður líflegar. Málstofurnar voru sem hér segir:

Glæpur og refsileysi - Ofbeldi í skjóli heimilisins

Fimmtudaginn 14. október boðuðu MRSÍ, Amnesty International og Kvennaathvarfið til málþings með það að markmiði að skoða hvernig málum er varða heimilisofbeldi er háttað hér á landi. Velt var upp spurningunni hvort heimilisofbeldi sé litið sömu augum og annað ofbeldi og kannað hver réttarúrræði séu þegar heimilisofbeldi kemur við sögu. Fjallað var einnig um hver aðkoma lögreglu er að þessum brotum. Frummælendur voru Brynhildur G. Flóvenz, lögfræðingur og Gunnleifur Kjartansson, lögreglufulltrúi. Drífa Snædal, fræðslu- og framkvæmdastýra Kvennaathvarfsins fjallaði um ofbeldi frá sjónarhóli athvarfsins og Jóhanna K. Eyjólfsdóttir, framkvæmdastjóri Íslandsdeildar Amnesty International greindi frá alþjóðlegu átaki samtakanna gegn ofbeldi gegn konum. Þótti málstofan áhugaverð og takast afar vel.

Flóttamenn og hælisleitendur

Í tilefni mannréttindadagsins 10. desember, efndu Mannréttindaskrifstofa Íslands og Rauði kross Íslands til hádegisfundar um málefni flóttamanna og hælisleitenda. Á síðustu árum hefur fjöldi hælisleitenda á Íslandi aukist verulega en árið 2003 sóttu 80 einstaklingar frá 32 löndum um hæli hér á landi. Tilgangur málþingsins var að ræða þær alþjóðlegu reglur sem gilda um hælisleitendur og meðferð mála þeirra og þá sérstaklega flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna frá 1951 en samkvæmt honum skuldbinda ríki sig til að veita þeim vernd sem flýja ofsóknir í heimalandi sínu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Flóttamannahugtakið, ferli hælismála á Íslandi, ofsóknahugtakið og tengsl þess við flóttamannasamninginn var til umfjöllunar en einnig var sérstaklega snert á málefnum kvenna er flýja kynbundnar ofsóknir. Frummælendur voru fjórir Katrín Theodórsdóttir, hdl. LL.M. er fjallaði um flóttamannahugtakið, Katla Þorsteinsdóttir, framkvæmdastjóri Reykjavíkurdeildar Rauða kross Íslands fjallaði um skilgreiningu ofsóknahugtaksins innan hins alþjóðlega refsiréttar og tengingu þess við flóttamannasamninginn, Rósa Dögg Flosadóttir, forstöðumaður leyfasviðs Útlendingastofnunar fjallaði um ferli hælismála á Íslandi og Jóhanna K. Eyjólfsdóttir framkvæmdastjóri Íslandsdeildar Amnesty International ræddi konur á flótta. Framkvæmdastjóri MRSÍ stýrði fundi. Líflegar umræður spunnust að loknum erindum greinilegt var að fjöldi fólks er vinnur við málaflokkinn sótti fundinn.

Nauðsyn lagasetningar gegn kynbundnu ofbeldi

Mánudaginn 6. desember boðaði MRSÍ, ásamt samtökum er stóðu að 16 daga átaki gegn kynbundnu ofbeldi hér á landi, til málfundar þar sem ætlunin var að ræða nauðsyn lagasetningar gegn kynbundnu ofbeldi. Framsögur fluttu þingfulltrúarnir Ágúst Ólafur Ágústsson, Kolbrún Halldórsdóttir og Valgerður Sverrisdóttir. Málfundurinn heppnaðist vel en framsögumenn voru nokkuð sammála um að lagabreytinga væri þörf til að vinna gegn kynbundnu ofbeldi þó áherslur væru ekki allar þær sömu.

Kynþáttafordómar á Íslandi

Í mars á ári hverju skipuleggja fjöldi samtaka og stofnana í Evrópu viðburði sem miðað að því að kveða niður kynþáttafordóma í álfunni. Evrópskri aðgerðaviku gegn kynþáttafordómum lýkur jafnan 21. mars en þá er dagur Sameinuðu þjóðanna gegn kynþáttamisrétti. Mannréttindaskrifstofa Íslands tók þátt í átakinu og skipulagði í tilefni dagsins, í samvinnu við Alþjóðahús, málþing um kynþáttafordóma þar sem ætlunin var að velta upp spurningum um fordóma gegn innflytjendum og útlendingum hér á landi og þróun íslensks fjölmenningarsamfélags. Frummælendur voru fjórir: Hulda Karen Daníelsdóttir, fræðsluráðgjafi í nýbúafræðslu, flutti erindi er bar yfirskriftina Börn brjóta fordómamúrana, Tatjana Latinovic, formaður Samtaka kvenna af erlendum uppruna á Íslandi fjallaði um Staðalímyndir og konur af erlendum uppruna, Carlos Melgar, þjónn, talaði um Innflytjendur á Íslandi og Ingibjörg Hafstað, forstjóri Fjölmenningar ehf. flutti erindi er bar yfirskriftina Hvers vegna erum við svona hrædd ? - þvermenningarleg samskipti. Hallfríður Þórarinsdóttir, mannfræðingur, stýrði fundi.

Framlag MRSÍ til funda og ráðstefna

Bandaríska sendiráðið

Í mars fór bandaríska sendiráðið þess á leit við framkvæmdastjóra að taka þátt í fundi um mannréttindi með Richard Thompson Ford prófessor við Stanford-háskóla. Ford hefur sérhæft sig rannsóknum á mannréttindum og kynþáttamisrétti og leiðum til að takast á við mismunun kynþátta og samlögun ólíkra menningarheima í fjölmenningarsamfélagi. Á fundinn kom fjöldi fólks er kemur að málum er tengjast fólki af erlendum uppruna og fjölmenningarsamfélagi en líflegar og fróðlegur umræður spunnust um málaflokkinn hér á landi, sem Ford lagði síðan útaf.

Ráðstefna til heiðurs Shirin Ebadi, friðarverðlaunahafa Nóbels

Hinn 6. nóvember tók íranski mannréttindafrömuðurinn Dr. Shirin Ebadi við heiðursdoktorsnafnbót félagsvísinda- og lagadeildar Háskólans á Akureyri. Í tilefni af nafnbótinni efndi háskólinn til málþings um mannréttindi og var þess farið á leit við framkvæmdastjóra að flytja þar erindi. Framkvæmdastjóri þáði boðið og flutti erindi er bar yfirskriftina Human Rights and Business; Towards Accountability. Erindið fjallaði um félagslega ábyrgð fyrirtækja og þróun á vettvangi Sþ sem miðar að því að draga fyrirtæki til aukinnar ábyrgðar vegna mannréttindabrota er tengjast starfsemi þeirra. Dr. Shirin Ebadi var með fróðlegt erindi en hún er talsmaður fyrir hófsöm sjónarmið í trúmálum og fylgir íslamskri endurskoðunarstefnu sem hún telur að geti samrýmst mannréttindum og lýðræði. Dr. Ebadi er einnig sérstakur talsmaður mannréttinda flóttafólks, kvenna og barna. Fjöldi innlendra mannréttindasérfræðinga var einnig með erindi á málþinginu, þ. á m. Guðmundur Alfreðsson, sérfræðingur MRSÍ.

Norræn ráðstefna um þróunaraðstoð við fólk með þroskahömlun

Mánudaginn 25. október var haldin ráðstefna á Grand hóteli Reykjavík um þróunaraðstoð við fólk með þroskahömlun og fjölskyldur þeirra. Að ráðstefnunni stóðu Landssamtökin Þroskahjálp og Norræna samvinnuráðið í málefnum fólks með þroskahömlun (NSR) í samvinnu við félagsmálaráðuneyti og Þróunarsamvinnustofnun en Mannréttindaskrifstofan lagði ráðstefnunni til fundarstjóra; framkvæmdastjóri stýrði fundi ásamt Rannveigu Traustadóttur prófessor í fötlunarfræðum við Háskóla Íslands. Meðal málshefjenda á ráðstefnunni voru Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra og Diane Richler forseti Inclusion International. Á ráðstefnunni skýrðu fulltrúar frá Norðurlöndum frá þróunaraðstoð við fólk með þroskahömlun og forseti og framkvæmdastjóri Inclusion International gerðu grein fyrir stefnu samtakanna m.a. með tilliti til árþúsundastefnu Sameinuðu þjóðanna. Að lokum gerði Sighvatur Björgvinsson framkvæmdastjóri Þróunarsamvinnustofnunar grein fyrir þróunaraðstoð Íslendinga.

Norrænar hringborðsumræður um viðauka 12 við Mannréttindasáttmála Evrópu

MRSÍ tók þátt skipulagningu Norrænna hringborðsumræðna um viðauka 12 við Mannréttindasáttmála Evrópu, um bann við mismunun sem fram fóru í Kaupmannahöfn 13. og 14. desember. Að fundinum stóðu allar norrænu mannréttindastofnanirnar en fulltrúum utanríkis- og dómsmálaráðuneyta Norðurlandanna var einnig boðið auk sérfræðinga. Framkvæmdastjóri tók þátt í umræðunum og flutti erindi um helstu vandamál vegna mismununar á Íslandi. Áætlað er að gefa út skýrslu með niðurstöðum fundarins.

Mannréttindafundur Rótarýklúbbsins Görðum

Í maímánuði hélt framkvæmdastjóri erindi á fundi Rótarýklúbbsins Görðum. Í framsögu sinni sagði framkvæmdastjóri frá þróun mannréttindahugtaksins og starfsemi Mannréttindaskrifstofu Íslands. Að loknu erindi svaraði framkvæmdastjóri spurningum en líflegar umræður spunnust um hlutverk, starfsemi og framtíð MRSÍ.

Mannréttindafræðsla

Laust eftir áramótin 2004 skrifaði þáverandi framkvæmdastjóri bréf til skólastjóra allra framhaldsskóla landsins og skýrði þeim frá því, að MRSÍ hefði í tilefni tíu ára afmælisárs síns ákveðið að gera sérstakt átak til að nálgast unga fólkið í landinu. Heimsóttir voru fimm framhaldsskólar landsins, þar haldnir fyrirlestrar og spjallað við nemendur um mannréttindi. Ekki tókst að heimsækja framhaldsskólana á þessu starfstímabili en stefnt er að því að taka upp verkefnið á nýju ári.

MRSÍ hefur lagt sig í líma við að vekja athygli á mannréttindamálum í fjölmiðlum og hefur það gefist nokkuð vel. Ber þar hæst umræðu um málefni MRSÍ, málefni flóttamanna og hælisleitenda og aðgerðir til að vinna gegn kynbundnu ofbeldi.

Mannréttindakennsluefni Human Rights Reference Handbook

Eitt markmiða Mannréttindaskrifstofunnar er að stuðla að útgáfu og dreifingu kennsluefnis um mannréttindi. Þýðingasjóður og dómsmálaráðuneyti veittu MRSÍ styrk til að þýða og staðfæra hluta bókarinnar Human Rights Reference Handbook sem gefin var út af ríkisstjórn Hollands og Friðarháskóla Sameinuðu þjóðanna. Bókin hefur verið notið til kennslu í háskólanum og er hentug fyrir fagaðila, framhaldsskóla, félagasamtök og háskólastofnanir. Þýðing og staðfæring stendur nú yfir.

Minningarsjóður Jóhanns Guðmundssonar

Rannsóknin á réttarstöðu fatlaðra, sem MRSÍ tók að sér fyrir Minningarsjóð Jóhanns Guðmundssonar kom út á starfstímabilinu. Bókin, sem Brynhildur G. Flóvenz skrifaði, er tímamótaverk og ber heitið Réttarstaða fatlaðra. Fjallað er um einstök réttindi svo sem réttinn til menntunar, heilbrigðisþjónustu, barneigna, framfærslu o.s.frv. Unnið er út frá þeirri hugmyndafræði að réttindi fatlaðra séu fyrst og fremst mannréttindi og er því m.a. sérstakur kafli um þau. Fjallað er um inntak réttarreglnanna og reynt að varpa ljósi á hvernig þeim er fylgt eftir í framkvæmd. Allítarlega er fjallað um réttaröryggi fatlaðra. Þá er gerð grein fyrir stefnu stjórnvalda í málefnum fatlaðra og hvernig hún birtist í framkvæmd. Bókin er m.a. ætluð fagfólki jafnt sem fötluðum og aðstandendum þeirra.

Haldnir voru nokkrir fundir með stjórn minningarsjóðsins vegna útgáfunnar þar sem rædd voru höfundarréttar- og kynningarmál. Úr varð að skrifstofan og sjóðurinn deila með sér ábyrgð á kynningu bókarinnar og höfundarréttur skiptist í þrennt milli MRSÍ, sjóðsins og höfundar. Styrkur Menningarsjóðs til útgáfu ritsins, að upphæð kr. 300.000, hefur þegar verið greiddur til Háskólaútgáfunnar. Ritið var kynnt á blaðamannafundi í Sjónarhóli þar sem sonur Jóhanns Guðmundssonar, læknis, tók við bókinni en stjórn Minningarsjóðsins og höfundur sögðu frá efni hennar og sátu fyrir svörum.

Mannréttindastofnun Háskóla Íslands

Uppsögn samnings við Mannréttindastofnun Háskóla Íslands tók gildi um áramót 2003-2004 og greiddi MRSÍ því ekki framlag til stofnunarinnar 2004. Með nýjum formanni MHÍ hafa samskipti stofnananna batnað til muna en samstarf vegna ráðstefnu um mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar var með ágætum og heppnaðist ráðstefnan afar vel. Æskilegt væri að unnið yrði að frekari samvinnu stofnananna tveggja.

16 daga átak gegn kynbundnu ofbeldi

Í nóvember tók skrifstofan þátt í 16 daga alþjóðlegu átaki gegn kynbundnu ofbeldi. Framlag skrifstofunnar fólst m.a. í fjárframlagi til kynningarstarfs, grein í morgunblaði um flóttakonur sem flýja kynbundnar ofsóknir og málþing um hælisleitendur og kynbundnar ofsóknir. Átakið var afar vel heppnað, mikið var um það fjallað í fjölmiðlum og öll helstu samtök landsins tóku þátt. MRSí átti síðan frumkvæði að því að átakinu lyki með áskorun til yfirvalda þar sem skorað var á þau að setja fram heildstæða aðgerðaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi á Íslandi.

Aðgerðaáætlun gegn kynbundu ofbeldi

Í kjölfar 16 daga átaksins var settur á fót aðgerðahópur gegn kynbundnu ofbeldi á Íslandi en að honum standa Mannréttindaskrifstofa Íslands, Kvennaathvarfið, Íslandsdeild Amnesty International, Stígamót og Unifem á Íslandi. Aðgerðahópurinn hefur það að markmiði að stuðla að upplýstri umræðu um málefnið og vera stjórnvöldum til stuðnings og leiðbeiningar við gerð aðgerðaáætlunar gegn kynbundu ofbeldi er tæki til löggjafar, dómstóla, saksóknara og löggæslu, félagslegra úrræða, fræðslu til almennings og fagaðila; ásamt sértækum aðgerðum innan mennta-, heilbrigðis- og félagslega kerfisins.

Framkvæmdastjóri lagði síðan töluverða vinnu í plagg sem lagði grunninn að drögum að aðgerðaáætlun sem komið var á framfæri við dómsmálaráðuneytið, félagsmálaráðuneytið, menntamálaráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið.

Aðgerðarhópurinn fundaði með fulltrúum ráðuneytanna og boðaði síðan til morgunverðarfundar 27. maí þar sem aðgerðahópurinn kynnti tillögur um aðgerðaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi en síðan gafst fulltrúum ráðuneytanna og sveitarfélaga tækifæri til að fjalla um það starf sem fram fer hjá hinu opinbera til að vinna gegn kynbundnu ofbeldi. Framsögum var fylgt eftir með fyrirspurnum úr sal og umræðum.

Á fundinum kom fram mikill skilningur og áhersla á mikilvægi þverfaglegrar samvinnu til að vinna gegn kynbundnu ofbeldi en nauðsynlegt er samráð ráðuneyta, sveitastjórna og félagasamtaka sé tryggt.

Dómsmálaráðuneytið hefur brugðist hvað best við tillögum hópsins en ráðuneytið hefur falið embætti ríkislögreglustjóra að semja drög að verklagsreglum um meðferð mála er varða heimilisofbeldi, með það að markmiði að rannsókn verði skýr og markviss. Ráðuneytið hefur einnig falið refsiréttarnefnd að fjalla um endurskoðun á kynferðisbrotakafla hegningarlaganna og bindur aðgerðahópurinn miklar vonir við það starf. Næstu skref verða að ýta frekar við ráðuneytum heilbrigðis-, félags -og menntamála.

Upplýsingagjöf til sendiráða

Árlega leita fulltrúar sendiráða þeirra ríkja sem vinna mannréttindaskýrslur upplýsinga hjá MRSÍ um stöðu mannréttindamála á Íslandi. Átti framkvæmdastjóri á tímabilinu fundi með fulltrúum sænskra, breskra og bandarískra yfirvalda og var þeim til handargagns við upplýsingaöflun um mannréttindi.

Heimsóknir til Móttökustöðvar hælisleitenda

Mannréttindaskrifstofan hefur um hríð haft nokkrar áhyggjur af stöðu málefna hælisleitenda hér á landi. Framkvæmdastjóri átti þátt í stofnun heimsóknahóps sem ætlað er að fylgjast með aðstæðum hælisleitenda (aðallega þeirra er dveljast á Reykjanesi) og vera þeim til aðstoðar á ýmsan hátt. Vegna mikilla anna hafa heimsóknirnar orðið heldur færri en ætlað var en til stendur að fjölga þeim í vetur.

Utanríkisráðuneytið

Í september boðaði Nikulás Hannigan, sérfræðingur í utanríkisráðuneyti, ýmis frjáls félagasamtök, þar á meðal MRSÍ, til óformlegs samráðsfundar um mannréttindamál. Tilefnið var að vanda upphaf Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna og óformlegur fundur mannréttindaráðsins í Genf. Kynnt voru þau mál, sem utanríkisráðuneyti hygðist beita sér fyrir á Allsherjarþinginu og farið yfir þau atriði, sem gert var ráð fyrir, að þingið fæli svonefndri “þriðju nefnd” þess að fjalla um og yrðu síðan til umræðu á Genfarfundinum. Þeir sem tóku þátt í þessum fundi fengu tækifæri til að vekja athygli á þeim atriðum og áherslum, sem þeir töldu æskilegt að ráðuneytið kæmi á framfæri á fundum þessum og jafnframt óska upplýsinga um stefnu stjórnvalda á ákveðnum sviðum. Framkvæmdastjóri spurði m.a. um viðhorf íslenskra yfirvalda til stofnunar kæruleiðar vegna brota á alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og hvort Ísland ætti aðild að gerðar samnings um réttindi fatlaðra en ekki hefur verið mörkuð stefna á þessum sviðum. Með tilkomu nýs starfsmanns á mannréttindasviði í utanríkisráðuneytinu er von til þess að samráð aukist og fleiri slíkir fundir verði haldnir en þeir geta verið bæði fróðlegir og gagnlegir.

Í byrjun árs bauð framkvæmdastjóri fram aðstoð MRSÍ og kom með tillögur að gerð handbókar um mannréttindasáttmála sem nú er verið að vinna í utanríkisráðuneytinu en ekki varð af samstarfi. Framkvæmdastjóri hefur annars átt fremur undarleg samskipti við ráðuneytið en aðeins einu af tylft bréfa til ráðuneytisins hefur verið svarað. Í því kom fram að ráðuneytið hætti stuðningi við skrifstofuna.

Styrkir til rannsókna

Mannréttindi í þróunarstarfi

Eins og fram kom í síðustu skýrslu þá höfðu í tveir lögfræðinemar frá Háskóla Íslands, Svanfríður D. Karlsdóttir og María Rún Bjarnadóttir, samband við MRSÍ í febrúarlok 2004 og lýstu yfir áhuga sínum á að vinna nýsköpunarverkefni á sviði mannréttinda. Fengu þær bæði ÞSSÍ og utanríkisráðuneytið til að standa að verkefninu með MRSÍ. Því miður breytti ÞSSÍ skipuriti sínu í miðri rannsókn svo endurvinna varð hluta verkefnisins og er því enn ekki lokið.

Reynsla samkynhneigðra

Rannsóknarverkefni félagsfræðinemans, Þorvaldar Kristinssonar, um reynslu þriggja kynslóða samkynhneigðra er vel á veg komið. Framlag skrifstofunnar til verkefnisins að fjárhæð kr. 180.000.- hefur verið greitt að fullu.

Réttarstaða aldraðra

Mannréttindaskrifstofan hlaut styrk frá Nýsköpunarsjóði námsmanna til að vinna rannsóknarverkefni um réttarstöðu aldraðra. Fenginn var til verksins laganemi við Háskóla Íslands, Eva S. Óskarsdóttir en niðurstaðna er að vænta í byrjun október. Verkefnið er grunnur að umfangsmeiri rannsókn sem ætlunin er að gefa út sem hluta af ritröð Mannréttindaskrifstofunnar.

Erlent samstarf

Framan af tímabilinu var erlendu samstarfi minna sinnt en oft áður vegna óvissu um framtíð skrifstofunnar og nauðsynlegrar aðhaldssemi í peningamálum. Þó sótti framkvæmdastjóri ársfund og ráðstefnu AHRI-samtakanna í Osló í september og tók þátt í hringborðsumræðum norrænu skrifstofanna um 12 viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu í desember. Í október sat framkvæmdastjóri fund í Reykjavík sem haldinn var í tilefni komu Machiko Kondo, fulltrúa Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna á Norðurlöndum og Eystrasaltsríkjunum. Í byrjun árs 2005 veitti IcelandExpress skrifstofunni rausnarlegan styrk í formi farseðla og gistinátta sem ætlað er að styrkja skrifstofuna til þátttöku í alþjóðlegu mannréttindastarfi og hefur því erlent samstarf aukist á nýju ári. Í apríl fundaði MRSÍ með fulltrúum umboðsmanns jafnréttismála í Litháen þar sem rædd var m.a. staða jafnréttismála á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum, starfsemi stofnananna og samstarfsverkefni í framtíðinni. Framkvæmdastjóri sat fund framkvæmdastjóra norrænu mannréttindastofnananna og norræna rannsóknarnetsins í Lundi í maí þar sem einnig var unnin skýrsla stofnananna um fyrirhugaðar umbætur á mannréttindakerfi Sameinuðu þjóðanna. Framkvæmdastjóri heimsótti þá einnig Mannréttindastofnanirnar í Kaupmannahöfn og Lundi og ræddi möguleika á samstarfi. Í júní átti Mannréttindaskrifstofan fund með sendinefnd frá Kína háskóla stjórnmála- og lögfræði í Peking þar sem rædd voru mögulega samstarfsverkefni. Skrifstofan hóf samstarf við Friðarháskóla Sameinuðu þjóðanna um rannsóknarverkefnið Human Rights Education Project. Mannréttindaskrifstofan sendi inn viðbótarskýrslu til Mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna í mars og til nefndar Sameinuðu þjóðanna er hefur eftirlit með alþjóðasamningi um afnám alls kynþáttamisréttis (CERD-nefnd) í júní. Framkvæmdastjóri fundaði með CERD-nefndinni og kynnti skýrsluna og helstu áhyggjuefni MRSÍ varðandi málefni fólks af erlendum uppruna í ágúst. Prýðisárangur var af þessu starfi en nær allar áherslur skrifstofunnar endurspeglast í lokaathugasemdum nefndarinnar. Mannréttindaskrifstofan hefur á tímabilinu einnig eflt þátttöku sína í alþjóðlegum samtökum mannréttindastofnana er berjast fyrir ákveðnum málefnum; skrifstofan er meðlimur í bandalagi félagasamtaka er berjast fyrir viðauka við alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi þar sem komið verði á kæruleið fyrir einstaklinga, skrifstofan er meðlimur í UNITED samtökum er berjast gegn kynþáttamisrétti og skrifstofan er meðlimur í ESC-net sem vinnur að framgagni efnahagslegra, félagslegra og menningarlegra réttinda, þá er skrifstofan einnig meðlimur í FIDH, alþjóðlegum samtökum er vinna að mannréttindum á breiðum grunni. Skýrslunni til Evrópuráðsins um lög og dóma er varða Mannréttindasáttmála Evrópu var skilað á tíma og nokkur tími fór í ritun yfirlitsgreinar um mismunun á Íslandi.

Sameinuðu þjóðirnar viðbótarskýrslur

Tvær viðbótarskýrslur hafa verið skráðar á tímabilinu og ýmis verkefni eru væntanleg í þeim efnum, þ.m.t liggur fyrir ný CAT skýrsla sem MRSÍ þarf að skoða.

Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna

Íslenska ríkið skilaði skýrslu til mannréttindanefndarinnar, sem starfar á grundvelli alþjóðsamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. MRSÍ sendi viðbótarskýrslu til nefndarinnar vegna fyrirtöku skýrslu Íslands í mars. Athugasemdir nefndarinnar eru skýrar og endurspegla áhyggjuefni skrifstofunnar. Æskilegt hefði verið að sitja fund nefndarinnar og fylgja viðbótarskýrslunni eftir en það var ekki unnt vegna fjárskorts. Á fundinum vöktu sérfræðingar nefndarinnar m. a. máls á því að fjárframlögum til MRSÍ hafi verið hætt.

CERD-nefndin - eftirlitsnefnd alþjóðasamnings um afnám alls kynþáttamisréttis

Þann 10. og 11. ágúst var 17. og 18. skýrsla Íslands um framkvæmd alþjóðasamnings um afnám alls kynþáttamisréttis tekin fyrir hjá Sameinuðu þjóðunum í Genf. Mannréttindaskrifstofa Íslands skilaði viðbótarskýrslu vegna fyrirtökunnar og átti einnig fund með sérfræðingum hennar. Skrifstofan lagði á fundinum, í skýrslu sinni og í samtölum við sérfræðinga nefndarinnar, áherslu á nauðsyn þess að stjórnvöld komi á heildstæðri stefnu í málefnum fólks af erlendum uppruna. Athygli var vakin á jákvæðri þróun útlendingalöggjafar en einnig á helstu annmörkum hennar. Skrifstofan mælti fyrir auknu gangsæi í meðferð hælisumsókna, birtingu úrskurða og lagði áherslu á mikilvægi þess að umsækjendur eigi kost á að áfrýja úrskurðum til óháðs yfirvalds. Skrifstofan lýsti einnig áhyggjum sínum af vísbendingum um að kynþáttafordómar séu að færast í aukana, fækkun viðurkenndra flóttamanna á Íslandi, háu brottfalli framhaldsskólanema af erlendum uppruna og því fyrirkomulagi að veita atvinnurekendum en ekki starfsmönnum sjálfum tímabundin atvinnuleyfi. Einnig var athygli vakin á erfiðleikum skrifstofunnar sjálfrar og þeirri ákvörðun yfirvalda að hætta opinberum stuðningi við starfsemina, sérstaklega í ljósi fyrri skýrslna til téðrar nefndar þar sem stuðningur við MRSÍ er talin yfirvöldum til tekna á mannréttindasviðinu.

Meðal þess sem fram kom á fundi sérfræðinganefndarinnar og íslensku sendinefndarinnar var að íslensk stjórnvöld telji samstarf yfirvalda og félagasamtaka á sviði mannréttindi afar mikilvægt. Íslenska sendinefndin sagði framlag Mannréttindaskrifstofu Íslands til fundarins hafi dýpkað og styrkt umræðuna og að samtök af þessu tagi séu nauðsynleg til veita yfirvöldum aðhald.

Prýðisárangur var af starfi Mannréttindaskrifstofunnar í tengslum við fyrirtökuna en nær allar áherslur skrifstofunnar endurspeglast í lokaathugasemdum nefndarinnar. Nefndin leggur m.a. áherslu á að stjórnvöld styrki starf Mannréttindaskrifstofunnar.

Kína háskóli stjórnmála- og lögfræði

Hinn 16. júní átti Mannréttindaskrifstofan fund með sendinefnd frá Kína háskóli stjórnmála- og lögfræði (China University of Political Science and Law, CUPL. Fulltrúar skrifstofunnar funduðu með prófessor Xianming Xu, rektor háskólans, professor Weiguo Wang, foreta lagadeildar, professor Yuguan Yang, forseta alþjóðaskrifstofu og doctor Wei Zhang. Spunnust á fundinum líflegar umræður um mannréttindamál en báðar stofnanir, auk Háskólans á Akureyri lýstu yfir áhuga á samstarfi. Áætlað er að með haustinu hefjist undirbúingur samstarfs, einkum á sviði rannsókna er tengjast þjóðbundnum mannréttindastofnunum.

Evrópuráðið

Upplýsingaskrifstofa Evrópuráðsins

Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur um árabil séð um að senda Upplýsingaskrifstofu Evrópuráðsins um mannréttindamál skýrslu um dómaframkvæmd og lagasetningu á Íslandi er tengjast Mannréttindasáttmála Evrópu. Ber skrifstofunni að skila árlega úrdráttum úr dómum og lögum er tengjast MSE og er þetta efni birt í árbók upplýsingaskrifstofunnar. Skýrsluna í ár vann framkvæmdastjóri, Guðrún D. Guðmundsdóttir. Árlega er gerður sérstakur samningur um þessa skýrslugerð og greiðir Evrópuráðið sem svarar ca. kr. 100.000 fyrir. Samningurinn verið endurnýjaður fyrir 2005.

Formleg heimsókn norrænu mannréttindastofnanna til Evrópuráðsins

Í júní heimsótti MRSÍ ásamt forstöðumönnum samstarfsstofnanna á Norðurlöndum helstu stofnanir Evrópuráðsins. Markmið heimsóknarinnar var að kynnast stofnunum ráðsins og kanna möguleika á samstarfi. Að auki var gengið til fundar við dómara Norðurlandanna þar sem rædd voru m.a. viðhorf þeirra til fyrirhugaðra breytinga á dómstólnum og stöðu mannréttindamála á Norðurlöndum. MRSÍ átti einnig viðræður við embætti Mannréttindafulltrúa vegna fyrirhugaðrar ferðar hans til Íslands í júlí. Heimsóknin til ráðsins var í alla staði afar vel heppnuð og fróðleg. Að heimsókn lokinni sendu stofnanirnar sameiginlegt bréf þar sem lýstu vilja sínum til samstarfs, einkum á sviði mannréttindafræðslu. Fulltrúar ráðsins tóku vel í þetta boð og mun frekara samstarf verða rætt á haustmánuðum.

Opinber heimsókn Mannréttindafulltrúa Evrópuráðsins, Alvaro Gil-Robles

Dagana 4. – 6. júlí heimsótti Mannréttindafulltrúi Evrópuráðsins, Alvaro Gil-Robles Ísland. MRSÍ átti veg og vanda af því að skipuleggja fundi hans með fulltrúum hins borgarlega samfélags og hagsmunasamtaka en að auki tryggði skrifstofan að fulltrúanum bærust upplýsingar og gögn um stöðu mannréttinda í landinu. Að morgni 4. júlí átti Gil-Robles fund með verkalýðshreyfingunni og síðan langan fund með fulltrúum stofnana og félagasamtaka: MRSÍ, Biskupsstofu, Hjálparstofnunar kirkjunnar, Vernd, Alþjóðahúsi, Kvenréttindafélagi Íslands, Stígamóta, Samtakanna ´78, ÖBÍ og fangapresti. Fulltrúinn var afar ánægður með fundinn enda kom þar margt markvert fram. Mannréttindafulltrúinn fundaði síðan fulltrúum trúfélaga, umboðsmanni Alþingis, ráðherrum utanríkis-, dómsmála-, félagsmála- og heilbrigðis- og tryggingamála, og heimsótti Alþingi, Hæstarétt, ríkissaksóknara og ríkislögreglustjóra. Meðan á heimsókninni stóð kynnti fulltrúinn sér einnig íslensk fangelsi og lögreglustöðvar, móttöku fyrir hælisleitendur og Neyðarmóttöku vegna nauðgana. Mannréttindaskrifstofan vakti athygli á heimsókn og starfi fulltrúans í fjölmiðlum með góðum árangri. Aðspurður í viðtali í Morgunblaðinu 11. júlí um styrkleika og veikleika Íslands þegar kemur að mannréttindum sagði fulltrúinn Ísland samfélag með áhrifamikla meðvitund um mannréttindi, á landinu séu mörg sterk, óháð félagasamtök sem halda uppi umræðu um vandamálin og að umræða í fjölmiðlum og samfélaginu almennt sé mikil þegar upp koma vandamál. Hvað veikleikum viðvék sagðist hann m.a. áhyggjufullur hvernig einangrunarvist sé beitt og hann telur ástæðu til að athuga betur tuttugu og fjögurra ára regluna í sambandi við landvistarleyfi maka. Hann sagði spurningar vakna þegar kæmi að sjálfstæðu eftirliti með mannréttindum og í því samhengi um fjármögnun Mannréttindaskrifstofu Íslands. Hann lagði til að ef ekki verði stofnuð þjóðbundin mannréttindastofnun þá sé það að styrkja MRSÍ góður kostur.

Í framhaldi af heimsókninni sem mannréttindafulltrúinn skýrslu um stöðu mannréttinda á Íslandi sem kynnt verður ráðherranefnd og þingi Evrópuráðsins í haust og síðan vonandi birt almenningi.

Norrænt samstarf

Mennesker og Rettigheter

Nordic Journal of Human Rights eða Mennesker og Rettigheter er norrænt tímarit um mannréttindamál, gefið út í Noregi í samstarfi norrænu mannréttindastofnananna. MRSÍ á fulltrúa í útgáfustjórn og ritstjórn. Ágúst Þór Árnason, sem er fulltrúi MRSÍ í ritnefnd blaðsins en fulltrúi skrifstofunnar í útgáfuráði er Guðrún D. Guðmundsdóttir. Þess má geta að í ágúst/september hefti 2005 er að finna greinina Independent People?' Iceland, Falun Gong and the Official Visit of the Chinese President in June 2002 eftir Herman Salton, Leonardo-styrkþega sem vann að greininni hjá MRSÍ um fimm mánaða skeið.

Norrænar hringborðsumræður um 12. viðauka Mannréttindasáttmála Evrópu

MRSÍ tók þátt skipulagningu Norrænna hringborðsumræðna um 12. viðauka Mannréttindasáttmála Evrópu, sem kveður á um almenna jafnræðisreglu og bann við mismunun, sem fram fóru í Kaupmannahöfn 13. og 14. desember. Að fundinum stóðu allar norrænu mannréttindastofnanirnar en fulltrúum utanríkis- og dómsmálaráðuneyta Norðurlandanna var einnig boðið auk sérfræðinga. MRSÍ boðaði fulltrúa dómsmálaráðuneytis til ráðstefnunnar, Ragna Árnadóttir sat fundinn fyrir hönd íslenskra yfirvalda en Björgu Thorarensen var boðið sem sérfræðingi. Framkvæmdastjóri tók þátt í umræðunum og flutti erindi um helstu vandamál vegna mismununar á Íslandi. Hringborðið var velheppnað og varpaði ljósi á ólíka afstöðu Norðurlanda til viðaukans; Finnland hefur nú þegar fullgilt hann, Noregur, Svíþjóð og Ísland virðast vera á báðum áttum og Danir fremur neikvæðir. Það væri óskandi að Ísland markaði sér jákvæða afstöðu til viðaukans og fetaði í fótspor Finna. Niðurstöður hringborðsins verða birtar í skýrslu á haustmánuðum.

Endurbætur á mannréttindastofnunum Sameinuðu þjóðanna

Í maí blésu norrænu mannréttindastofnanirnar til fundar um fyrirhugaðar endurbætur á mannréttindakerfi Sameinuðu þjóðanna. Að fundinum stóðu allar norrænu stofnanirnar fimm en fulltrúum utanríkis- og dómsmálaráðuneyta Norðurlandanna var einnig boðið auk sérfræðinga. Fyrir Íslands hönd sátu fundinn Ingibjörg Davíðsdóttir og Nikulás Hannigan auk framkvæmdastjóra MRSÍ. MRSÍ sótti um styrk til utanríkisráðuneytis til að sækja fundinn en fékk engin svör. Afrakstur fundarins var skýrsla þar sem settar eru fram helstu niðurstöður fundarins um eftirlitsstofnanir Sameinuðu þjóðanna, umbætur á Sameinuðu þjóðunum og tengsl samningsnefnda og annarra eftirlitsstofnana, mannréttindamiðaða þróunaraðstoð, ofl. Sænska utanríkisráðuneytið kom skýrslunni með niðurstöðum fundarins á framfæri innan Sameinuðu þjóðanna.

Norræna rannsóknarnetið

“Norræna rannsóknarnetið” - sem í framtíðinni á að heita “Norræni skólinn í mannréttindarannsóknum” - var formlega stofnað í janúar 2002 og virðist hafa tekist allbærilega að festa sig í sessi undir ötulli forystu Martins Scheinin, framkvæmdastjóra hjá Abo Akademi – stofnuninni. Þar á að kortleggja rannsóknir, sem verið er að vinna að á Norðurlöndum á sviði mannréttinda og koma á fjögurra ára þverfaglegu doktorsnámi sem verði skipulega uppbyggt og strangar kröfur gerðar um vísindaleg vinnubrögð. Sérstök áhersla verður lögð á norræn sjónarmið og norræn verkefni, en einnig alþjóðleg og þá sérstaklega verkefni sem tengja Norðurlönd umheiminum.

Samhliða heimsókn norrænu mannréttindastofnananna til Evrópuráðsins komu framkvæmdastjórarnir saman til fundar, svo og stjórnarnefnd norræna rannsóknarnetsins. Var þar fjallað um ýmis mál, þ.á.m. afdrif umsóknar um styrki til að halda áfram norræna rannsóknarnetinu, sem gert er ráð fyrir að heiti í framtíðinni Norræni rannsóknarskólinn í mannréttindum. Umsókn norrænu stofnananna kom sterklega til greina en var á endanum hafnað. Reynt verður að sækja um aftur. Í tengslum við heimsókn framkvæmdastjóranna bauð sendiherra Svía til hádegisverðarfundar með norrænu sendiherrunum og fulltrúum fastanefndanna þar sem fjallað var um viðhorf Norðurlandanna til hinna ýmsu mannréttindamála og samstarf yfirvalda og mannréttindastofnananna. Fundurinn var afar fróðlegur en óskandi væri að íslensk yfirvöld tækju sér Svíana til fyrirmyndar og boðuðu oftar til samráðsfunda af þessu tagi sem eru afar gagnlegir.

AHRI - The Association of Human Rights Institutes

Á starfstímabilinu hefur verið unnið að því að styrkja sambandið við systurstofnanir skrifstofunnar í AHRI. Framkvæmdastjóri sótti ársfund og ráðstefnu samtakanna í september og hefur MRSÍ reynt að sækja um aðild að COST verkefni samtakanna hjá Evrópusambandinu en vegna mistaka hjá Rannís er enn beðið svara. Verkefnið er fjórþætt; að rannsaka

1) gæslu og eflingu friðar (peacekeeping and peace enforcement)

2) alþjóðlega sakamáladómstóla (international criminal tribunals),

3) þróunarsamvinnu og

4) starfsemi mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna (High Commissioner for Human Rights (UNHCHR) og minnihlutafulltrúa Öryggis – og samvinnustofnunar Evrópu (High Commissioner for National Minorities (HCNM).

Mun skrifstofan einkum hafa áhuga á tveimur síðari liðunum.

Aðsetur AHRI er nú hjá Norsku mannréttindastofnuninni í Osló. Formaður er Geir Ulfstein forstöðumaður stofnunarinnar og Oyvind Henden, framkvæmdastjóri AHRI, er einnig starfsmaður þar.

Eftirfarandi stofnanir eiga nú aðild að AHRI – (nöfn fulltrúa þeirra í sviga):

Åbo Akademi University Institute for Human Rights, Finnland (Martin Scheinin)

Boltzmann Institute of Human Rights, Austurríki (Manfred Nowak

Centre for International and Comparative Human Rights Law, Queen's University Belfast, Norður Írlandi (Stephen Livingstone)

Chr. Michelsen Institute, Noregi (Hugo Stokke)

Human Rights Centre, University of Essex, Bretlandi (Paul Hunt)

Institute of Human Rights, University of Latvia (Gita Feldhune)

Netherlands Institute of Human Rights (SIM), (Cees Flinterman)

Norwegian Institute of Human Rights (Geir Ulfstein)

The Raul Wallenberg Institute, University of Lund, Svíþjóð (Guðmundur Alfreðsson)

Danish Centre for Human Rights (Morten Kjærum)

Irish Centre for Human Rights, Univeristy of Galway

Poznan Human Rights Centre

Belgrade Centre for Human Rights

Mannréttindaskrifstofa Íslands (Guðrún D. Guðmundsdóttir).

Senda grein