Úr ársskýrslu Mannréttindaskrifstofu Íslands

Fyrir starfstímabilið 1. nóvember 2003 ? 1. júní 2004

Ársskýrsla Mannréttindaskrifstofu Íslands

fyrir starfstímabilið  1. nóvember 2003 – 1. júní 2004

1. Inngangur

Tímabil það sem ársskýrsla þessi nær til er stutt, aðeins sjö mánuðir. Ástæðan er sú, að rétt þótti að færa aðalfund aftur nær réttum tíma, en samkvæmt samþykktum MRSÍ á að halda hann “eigi síðar en í maímánuði ár hvert.” Aðalfundartíminn gekk verulega úr skorðum á árinu 2002 vegna 16. norrænu mannréttindaráðstefnunnar á Selfossi og farar framkvæmdastjóra til Kosovo og hefur ekki verið hægt að rétta hann aftur af fyrr en nú. Starfsemi Mannréttindaskrifstofu Íslands á tímabilinu hefur borið þess merki, að framkvæmdastjóri hefur ekki gengið heill til skógar eftir fótameiðsl 2003. Var þó mjög til bóta, að ungur lögfræðingur var fenginn framkvæmdastjóra til aðstoðar í hálfu starfi í þrjá mánuði, frá byrjun janúar til 1. apríl 2004.  Meginþættir starfs skrifstofunnar fyrir utan venjulegan rekstur voru umsagnir um lagafrumvörp, fyrirlestrahald, málstofur og fundahöld en stjórnarfundir voru óvenju margir. Þá fór mikill tími framkvæmdastjóra í skrif yfirlitsgreinar um mannréttindi á Íslandi fyrir norræna tímaritið “Mennesker og Rettigheter”. Að venju var nokkuð leitað til skrifstofunnar vegna málefna einstaklinga, sem reynt var að hughreysta og leiðbeina um kerfið þegar það þótti líklegt til árangurs. Sem fyrr voru dæmi þess að fólk hefði þurft við aðstoðar lögfræðings en hafði ekki efni á því. Gagnrýndu sumir þá stefnu MRSÍ að taka ekki að sér málefni einstaklinga og er ljóst að brýnt er að efla slíka þjónustu við þá sem minna mega sín.

2. Aðildarfélög, stjórn og framkvæmdastjórn MRSÍ.

2.1 Breytingar á aðalfundi 2003.

Nokkrar breytingar urðu á skipan stjórnar MRSÍ á síðasta aðalfundi.  Skipt var um báða fulltrúar Biskupsstofu; í stað Þorvaldar Karls Helgasonar og  Sigurðar  Árna Þórðarsonar komu inn Arnþrúður Steinunn Björnsdóttir og séra Toshiki Toma.  Í stað Harðar Einarssonar, aðalfulltrúa Hjálparstarfs kirkjunnar kom inn í stjórnina Vilborg Oddsdóttir; varafulltrúi Jafnréttisstofu varð Margrét Helgadóttir í stað Valgerðar Bjarnadóttur; fulltrúar Rauða krossins skiptu um sæti, Gestur Hrólfsson varð aðalfulltrúi og Sigrún Árnadóttir varafulltrúi og í stað Anni Haugen, varafulltrúa Samtakanna ´78 kom inn Hrafnkell Stefánsson. Framkvæmdastjórn  var óbreytt; formaður MRSÍ, Baldur Þórhallsson frá Samtökunum ´78, Brynhildur Flóvenz frá Íslandsdeild Amnesty International, varaformaður og Halldór Gunnarsson frá Landssamtökunum Þroskahjálp, gjaldkeri.

Á tímabilinu voru haldnir  átta stjórnarfundir, tveir á árinu 2003,  hinn 26. nóvember og  10. desember (sérstakur jólafundur í tilefni mannréttindadagsins) og sex á þessu ári,  2. og 3. febrúar, 18. mars, 13. apríl, 18.maí og 1. júní. Fyrstu tveir fundir ársins 2004 voru sérstaklega helgaðir stefnumörkun MRSÍ, fjallað var um stöðu skrifstofunnar nú og hverjar hugmyndir stjórnarmenn hefðu um þróun hennar í framtíðinni. 

Aðildarfélög MRSÍ og fulltrúar þeirra í stjórn á starfstímabilinu voru:

Amnesty International, Íslandsdeild:

Aðalfulltrúi: Brynhildur Flóvenz,                         vara: Jóhanna K. Eyjólfsdóttir

Barnaheill:

Aðalfulltrúi:  Sveinbjörg Pálsdóttir                      vara:  Kristín Jónasdóttir

Biskupsstofa:

Aðalfulltrúi: Arnþrúður Steinunn Björnsd.           vara:  Toshiki Toma

Hjálparstarf Kirkjunnar:

Aðalfulltrúi: Vilborg Oddsdóttir             vara: Jónas Þórisson

Jafnréttisstofa:

Aðalfulltrúi: Kristján Jósteinsson                   vara: Margrét Helgadóttir

Kvenréttindafélag Íslands:

Aðalfulltrúi: Ragnhildur Guðmundsdóttir             vara: Anna G. Ólafsdóttir

Landssamtökin Þroskahjálp:

Aðalfulltrúi: Halldór Gunnarsson                        vara: Friðrik Sigurðsson

Rauði Kross Íslands:

Aðalfulltrúi: Gestur Hrólfsson                 vara:  Sigrún Árnadóttir                      

Samtökin ´78:

Aðalfulltrúi:  Baldur Þórhallsson             vara: Hrafnkell Stefánsson

UNIFEM á Íslandi:

Aðalfulltrúi: Lilja Hjartardóttir                vara: Rósa Erlingsdóttir

Öryrkjabandalag Íslands:

Aðalfulltrúi: Garðar Sverrisson               vara: Helgi Seljan.        

Framkvæmdastjórn var óbreytt: Baldur Þórhallsson, formaður, Brynhildur Flóvenz, varaformaður og Halldór Gunnarss, gjaldkeri. Sérfræðingar stjórnar eru sem áður: Guðmundur Alfreðsson, Jakob Möller og Hjördís Hákonardóttir. Í kjörnefnd voru kosin: 

Lilja Hjartardóttir, Garðar Sverrisson og Jónas Þórisson. Endurskoðandi er sem fyrr: Sigurður Tómasson hjá Deloitte & Touche.

2.2 Háskólinn á Akureyri

Hinn 18. mars 2004 barst framkvæmdastjóra bréf frá rektor Háskólans á Akureyri þar sem farið var fram á aðild skólans að Mannréttindaskrifstofu Íslands. Umsóknin byggðist á þeirri röksemd, að nýstofnuð Félagsvísinda- og lagadeild Háskólans á Akureyri hefði í kennslu- og rannsóknaráætlun sinni lagt sérstaka áherslu á mannréttindi og
mannúðarrétt. Stjórnendur Háskólans á Akureyri teldu að aðild skólans að
Mannréttindaskrifstofu Íslands væri vel til þess fallin að tengja markmið
hinnar nýju deildar við markmið og starfsemi MRSÍ. 

Samhliða aðildarumsókninni barst annað bréf frá rektor Háskólans á Akureyri þar sem fram kom sú hugmynd, að Mannréttindaskrifstofa Íslands flytti starfsemi sína til Akureyrar.  Sagði þar að stjórnendur háskólans teldu, að það gæti orðið mannréttindafræðslu og rannsóknum á Íslandi til framdráttar ef MRSÍ gengi til samstarfs við hina nýju félagsvísinda- og lagadeild háskólans en hún legði sérstaka áherslu á mannréttindi og mannúðarrétt í kennslu- og rannsóknaráætlun sinni og leitaðist við að fá hæfustu starfskrafta á þessu sviði til liðs við sig, bæði erlenda og hérlenda.  Háskólinn myndi veita skrifstofunni alla nauðsynlega aðstoð í húsnæðismálum. Þannig mætti ná fram verulegum samlegðaráhrifum auk þess sem forsvarsmenn háskólans teldu, að framlag hans gæ ti auðveldað MRSÍ að sækja um hækkun á núverandi framlagi ríkisins til starfsemi skrifstofunnar. 

Stjórn MRSÍ ákvað að fjalla um erindi Háskólans á Akureyri sem tvö aðskilin mál.

1. Þrem stjórnarfulltrúum, þeim Arnþrúði Steinunni Björnsdóttur, Halldóri  Gunnarssyni og Hrafnkeli Stefánssyni, var falið að fjalla um aðildarumsóknina og láta í ljós álit sitt á því, hvort aðild háskólans samrýmdist markmiðum MRSÍ.  Þau komst að þeirri niðurstöðu að svo væri og var aðild Háskólans á Akureyri samþykkt formlega á stjórnarfundi 1. júní sl.  Jafnframt var eftir nokkrar umræður ákveðið, að stofnframlag háskólans skyldi verða kr. 275.000. – sem samkvæmt upplýsinhgum Hagstofunnar og Seðlabanka Íslands samvarar 200.000 króna stofnframlaginu, sem ákveðið var við stofnun MRSÍ.

2. Hugmynd rektors um flutning MRSÍ til Akureyrar voru ræddar ítarlega á þrem stjórnarfundum. Eftir aðra umræðu var málinu vísað til stjórna aðildarfélaganna og kom afstaða þeirra fram við þriðju umræðu.  Flest reyndust félögin á báðum áttum um kosti og galla hugmyndarinnar, sum töldu flutning alls ekki koma til greina, önnur töldu hann ekki tímabæran, enn önnur voru hugmyndinni fylgjandi og vildu kanna málið betur. Var að lokum ákveðið að vísa málinu til næstu stjórnar.

3. Fjármál MRSÍ.

Framlag stjórnvalda var óbreytt fyrir árið 2004 eða átta miljónir króna. Komu jafnhá framlög frá ráðuneytum utanríkis -  og dómsmála, greidd í einu lagi. Svo sem fram kom í síðustu ársskýrslu var umsókn um fjögurra miljóna króna viðbótarframlag send fyrir 1. október í ítarlegu bréfi til Fjárlaganefndar, annarsvegar í netbréfi ásamt síðustu ársskýrslu og samþykktum MRSÍ, hinsvegar boðsendu ásamt sömu gögnum og að auki endurskoðuðum reikningum og fjárhags- og verkefnaáætluninni frá 2001, sem gerði ráð fyrir 22 miljón króna rekstri.  Nefndinni var aftur sent netbréf í lok október ásamt drögum að verkefnaáætlun ársins 2004, sem síðan var lögð fyrir aðalfund 11.nóvember 2003. Mánudaginn 3. nóvember fengu formaður og framkvæmdastjóri fund með fjárlaganefnd  og skýrðu hversu brýn þörf skrfistofunnar væri fyrir aukin framlög en allt kom fyrir ekki, fjárhæðin reyndist óbreytt þegar gengið var endanlega frá fjárlögum.

Ítrustu gætni hefur verið gætt í meðferð fjár stofnunarinnar ekki síst með það í huga að hún kann hvenær sem er að standa frammi fyrir auknum útgjöldum vegna húsnæðisins.  Hefur þeirri stefnu verið fylgt að binda skrifstofuna engum þeim skuldbindingum sem hún ekki gæti ráðið við ef harðnar á dalnum.  Ítrekaðar tilraunir framkvæmdastjóra til að fá ráðuneytið til viðræðna um framtíð skrifstofunnar hafa lítinn árangur borið. Vegna þessarar óvissu var ráðherrum utanríkis- og dómsmála báðum send bréf í byrjun júní þar sem farið var fram á aukinn stuðning við skrifstofuna í tilefni tíu ára afmælis hennar.  Er vonast til þess að einhver svör fáist við þessum bréfum enda er óvissan um rekstrargrundvöll Mannréttindaskrifstofu Íslands með öllu óviðunandi.

Í tilefni tíu ára afmælis Mannréttindaskrifstofu Íslands ákvað stjórnin að beita sér fyrir því, að aðildarfélögin ellefu leggðu henni til 80.000 króna framlag hvert um sig í sérstakan rannsóknarsjóð. Hugmyndin var að veita úr honum fræðistyrki á afmælisárinu í samræmi við það markmið sitt að stuðla að rannsóknum. Tóku félögin þessum tilmælum vel og hafa nokkur þeirra þegar innt þetta framlag af hendi. Nokkur félaganna óskuðu eftir því að fá að skipta framlaginu milli ára og var það að sjálfsögðu auðsótt mál. Hugmyndin er að styrkja með þessu fé verkefni, sem geti komið starfi aðildarfélaganna til góða.

4. Húsnæðismál.

 Ekki hefur enn verið gengið frá samningnum um kaup Mannhæðarinnar að Laugavegi 7  og í þetta sinn er sökin ekki Landsbanka Íslands heldur félaganna sjálfra á Mannhæðinni. Svo sem fram kom í síðustu ársskýrslu hafði lögfræðingur bankans samband við félögin sumarið 2003, í kjölfar þess að nýir eigendur tóku við Landsbankanum og óskaði eftir fundi með fulltrúum þeirra. Þá var ákveðið að Ragnar Aðalsteinsson, fyrrverandi stjórnarformaður MRSÍ, tæki að sér að útbúa skuldabréf fyrir hvert félaganna á hæðinni fyrir sig en fyrst skyldi athugað, hvort unnt væri að gera eignaskiftasamning fyrir hæðina til að tryggja að ekkert félaganna gæti veðsett meira en sem næmi eigin eign í henni. Í ljós kom, að það yrði gífurlega dýrt og nánast ógerlegt. Yrði því að láta við sitja samning þeirra á milli um þetta atriði.  Vegna fjárhagsörðugleika Mannréttindaskrifstofu Íslands og óvissu um framtíð hennar hefur hún ekki haft forgöngu um að hraða þessu máli en ljóst er, að við svo búið má ekki lengur standa, það verður að komast í höfn á þessu ári og má þá búast við talsverðum fjárútlátum.

UNIFEM á Íslandi hefur leigt annað litla herbergið í húsnæði MRSÍ en  sagði því lausu frá 1. mars þar sem UNIFEM, UNICEF á Íslandi og Félag Sameinuðu þjóðanna  sameinuðust um stofnun sérstakrar miðstöðvar Sameinuðu þjóðanna,  sem opnuð var formlega hinn 12.mars í veglegu húsnæði við Skaftahlíð. Umhyggja, samtök langveikra barna, óskaði þá eftir herberginu til leigu en hefur nú sagt því lausu þar sem það félag flyst ásamt öðrum í stofnunina Sjónarhól við Háaleitisbraut.  Hitt litla herbergið notaði MRSÍ fyrir eigin starfsmann, lögfræðing sem var framkvæmdastjóra til aðstoðar í hálfs dags vinnu í þrjá mánuði, til 1. apríl, en hefur síðan verið ónotað. Þar sem Mannréttindaskrifstofu Íslands hafði verið boðið að flytjast um set þótti ekki rétt að leigja það nýjum aðila fyrr en ákvörðun hefði verið tekin þar um.

5. Starfsmannamál og skrifstofuhald.

Svo sem getið er í inngangi hefur framkvæmdastjóri, Margrét Heinreksdóttir, ekki gengið heil til skógar á tímabilinu - og gerir ekki enn - vegna óhapps er hún varð fyrir síðastliðið sumar. Fyrstu þrjá mánuði ársins fékk hún til aðstoðar í hálfu starfi ungan lögfræðing, Sigurbjörgu Sigurjónsdóttur, sem reyndist afar vel. Þar sem Margrét taldi sig ekki lengur vera sá öflugi starfsmaður, sem skrifstofan þarfnaðist, sagði hún starfinu lausu með þriggja mánaða fyrirvara og lætur af störfum 30. júní nk. Mat hennar var, að framkvæmdastjóri MRSÍ – eini starfsmaður skrifstofunnar – þyrfti ekki aðeins verða að vera í fullu fjöri heldur og allt að tveggja mkanna maki, ef  vel ætti að vera. Staða framkvæmdastjóra var auglýst í Morgunblaðinu og á vefsíðu MRSÍ og bárust 14 umsóknir. Ein var síðar dregin til baka. Eftir að hafa farið vel yfir allar umsóknirnar voru valdar úr þrjár konur, sem helst þóttu koma til greina, allar með meistaragráðu í mannréttindum en engin þeirra er þó lögfræðingur að mennt. Þegar hefur verið rætt við tvær þessara kvenna en sú þriðja er væntanleg til landsins 17. júní. Ákveðið var að láta endanlega ákvörðun bíða fram yfir aðalfund.

Rekstur skrifstofunnar hefur gengið áfallalaust. Fest voru kaup á nýrri tölvu rétt eftir áramótin þar sem auglýst voru sérstaklega hagstæð tilboð og tölvu vantaði fyrir aðstoðarmann framkvæmdastjóra. Þar sem prentari skrifstofunnar  bilaði og sýnt var að  kosta mundi tugi þúsunda að gera við hann var keyptur nýr, fremur ódýr, prentari á tilboði – en hann hefur ekki reynst nógu vel og þarf líkast til að skipta honum út. Helsta vandamálið hefur verið að fá vefsíðuna lagaða og hefur það ekki enn verið gert þrátt fyrir margítrekuð tilmæli í allan vetur. Fyrirtækið, sem hannaði vefsíðuna, hefur verið lagt niður sem slíkt, keypt upp af öðru fyrirtæki og það síðan af því þriðja. Starfsmaður þar sem tók við verkefninu hefur  margsinnis heitið því að ganga í verkið en ekkert orðið úr efndum. Hann segir auðvelt að lagfæra síðuna en heldur því þó fram að hana þurfi að endurhanna frá grunni þar sem hún sé orðin gömul og úrelt. Verður að mati framkvæmdastjóra að fara varlega í samskiptum við tölvufyrirtæki því þau hafa orð fyrir að sækja grimmt fé í vasa viðskiptavina sinna.

6. Starfsemin innanlands.

6.1  Umsagnir um lagafrumvörp og þingsályktunartillögur.

Frá síðustu áramótum hefur mikil vinna verið lögð í umsagnir um lagafrumvörp enda hafa óvenju mörg frumvörð verið lögð fram í vetur af hálfu stjórnvalda, einkum dómsmálaráðherra, þar sem höggvið er býsna nærri mannréttindaákvæðum auk þess sem mörg ákvæði þeirra  hafa veitt tilteknum stjórnvöldum, svo sem lögreglu, tollyfirvöldum og útlendingaeftirliti, hættulega víðar heimildir sem í framkvæmd gætu auðveldlega leitt til mannréttindabrota enda þótt ákvæðin sjálf séu það ef til vill ekki sem slík. Umsagnirnar hafa verið birtar á vefsíðu Mannréttindaskrifstofunnar.  Þær hafa hinsvegar ekki verið sendar fjölmiðlum eins og mörg önnur samtök hafa gert í vaxandi mæli og er það ef til vill atriði sem ætti að endurskoða.

Mesta vinnan var lögð í umsagnir um fullnustufrumvarpið svonefnda, frumvarp til laga um fullnustu refsinga. og um frumvarp til laga um breyting á lögum um útlendinga nr. 96/2002 með síðari breytingum. Fyrrtalda  frumvarpinu var verulega áfátt enda bárust svo margar gagnrýnar umsagnir, að það var dregið til baka til endurskoðunar. Síðara frumvarpið varð að lögum með nokkrum breytingum til bóta. MRSÍ var boðið til fundar hjá Allsherjarnefnd til að gera grein fyrir umsögnum sínum. Margir höfðu samband við skrifstofuna vegna þessara mála beggja og ennfremur sat framkvæmdastjóri sérstakan fund í Alþjóðahúsinu með talsmönnum Íslendinga af erlendu bergi brotnu þar sem rætt var um einstök ákvæði og þýðingu þeirra. Öllum sem samband höfðu við skrifstofuna var gerð grein fyrir því, að hún gæti ekki staðið með þeim að baráttufundum eða yfirlýsingum vegna frumvarpanna þar sem henni bæri að sinna fyrst og fremst fræðslu og upplýsingahlutverki og gagnrýni hennar yrði einskorðuð við umsagnir sem byggðar væru grunni mannréttindalaga. Þá voru unnar allítarlegar umsagnir við tvö frumvörp til laga um breyting á lögum um meðferð opinberra mála nr. 19/1991.

Að venju hefur verið gefinn allt of skammur tími til að vinna umsagnirnar en  þar sem athygli MRSÍ hafði verið vakinn á sumum þeirra, fljótt eftir að þau voru lögð fram í þinginu, var hægt að byrja vinnuna áður en bréfin bárust frá Allsherjarnefnd með ósk um umsögn. Vegna anna tókst framkvæmdastjóra þó ekki að byrja vinnu að umsögn við fjölmiðlafrumvarpið svonefnda, þegar það var lagt fram. Það fór reyndar hraðferð til Allsherjarnefndar, sem veitti umsagnaraðilum einungis tveggja daga frest til að skila umsögnum sínum. Var því tilgangslaust að reyna að fara faglega í málið þar sem það hefði tekið talsverðan tíma. Framkvæmdastjóri las yfir skýrslu sérfræðinganna, sem frumvarpið var byggt á og komst að þeirri niðurstöðu, að hún væri þokkaleg svo langt sem hún næði en allt of takmörkuð og frumvapið sem slíkt bæði illa rökstutt og alls ófullnægjandi til að tryggja tjáningafrelsi og frelsi fjölmiðla á Íslandi.

6.3    Málstofur, fundir og ráðstefnur.

Málstofur hafa verið haldnar í hverjum mánuði að desember undanteknum. Samkvæmt verkefnáætlun, sem samþykkt var á síðasta aðalfundi, skyldi að því stefnt, að MRSÍ og aðildarfélögin stæðu saman að málstofum þar sem fjallað  skyldi sérstaklega um viðfangsefni og vandamál þeirra, hvers og eins, og hefur það verkefni farið vel af stað. Þegar hafa verið haldnar málstofur MRSÍ ásamt UNIFEM á Íslandi, Rauða Krossinum og Landsamtökunum Þroskahjálp og gert er ráð fyrir að halda þessari áfram að hausti. Stjórn MRSÍ kaus að hafa málstofurnar í formi stuttra hádegisfunda og leigja undir þær salinn í Norræna Húsinu, sem er einn sá hagstæðasti sem völ er á og staðsetning heppileg vegna greiðrar aðkomu og bílastæða. Var samið við skrifstofu Norræna hússins um að festa salinn í hádeginu síðasta fimmtudag hvers mánaðar fyrir málstofur MRSÍ. Því miður verður að horfast í augu við þá staðreynd, að þrátt fyrir allumfagnsmikla kynningu  var aðsókn yfirleitt ekki mikil, þó nokkuð væri hún misjöfn.  Var það mjög miður því að efni þeirra allra var merkilegt og mjög áhugavert. Virtust þeir sem komu afskaplega áhugasamir og ánægðir.   Málstofurnar voru sem hér segir:

6.3.1. Fjölmenningarsamfélag.

Í tengslum við aðalfundinn 11. nóvember 2003, sem fram fór í húsakynnum Rauða krossins að Efstaleiti 9 í Reykjaví, var fjallað um eftirfarandi viðfangsefni: Búum við í fjölmenningarsamfélagi? Hvað er fjölmenningarsamfélag? Trúfrelsi og fjölmenningarsamfélag. Þótti sérstök ástæða til að ræða þetta mál vel. Hér á landi hefur á undanförnum árum fjölgað mjög fólki af erlendu bergi brotnu, víða að komnu og frá framandi trúar – og menningarsamfélögum. Þetta fólk hefur auðgað menningarlíf landsins með margvíslegum hætti og þótti rétt að íhuga, hvort þau áhrif væu orðin svo ríkuleg að segja mætti að hið íslenska samfélag mætti nú kallast fjölmenningarlegt. Frummælendur voru séra Halldór Reynisson, Ingvill T. Plesner, doktorsnemi frá Norsku Mannréttindaskrifstofunni,  Salmann Tamimi, tölvunarfræðingur og séra Toshiki Toma. Málstofan fór fram bæði  á ensku og íslensku og umræður voru líflegar. Þótti málstofan áhugaverð og takast  afar vel.

6.3.2.  Kvennanefnd Sameinuðu þjóðanna.

Fimmtudaginn 29. janúar  fjallaði Hanna Sigríður Gunnsteinsdóttir, lögfræðingur í félagsmálaráðuneytinu, um störf kvennanefnda Sameinuðu Þjóðanna,  annarsvegar hinnar sérstöku kvennanefndar mannréttindaráðsins  og hinsvegar  CEDAW nefndarinnar, sem starfar á grundvelli samnings Sameinuðu Þjóðanna um afnám alls misréttis gegn konum.
Gerði hún grein fyrir aðdraganda að stofnun og störfum nefndanna og þátttöku Íslands á þessum vettvangi. Ísland hefur nú í fyrsta sinn tekið sæti hjá fyrrnefndu nefndinni og sátu fundi hennar í vetur  tvær íslenskar konur, Hanna Sigríður og Ólöf Hrefna Kristjánsdóttir frá utanríkisráðuneytinu. Þær efndu til fundar með ýmsum sem mannréttindamálum sinna - bæði fyrir og eftir fundi kvennanefndarinnar - til þess að skýra frá því sem þar yrði/hefði veri fjallað um.

6.3.3.  Farandverkakonur hér á landi og erlendis.

Fimmtudaginn 26. febrúar efndu MRSÍ og UNIFEM á Íslandi til málstofu umstöðu farandverkakvenna. Fyrst var fjallað almennt um þann þátt hnattvæðingar efnahagslífsins sem er flutningur vinnuafls frá fátækum ríkjum til hinna ríkari. Sýnt var fram á, að þó svo að konur væru helmingur farandverkafólks, væru þær lítt sýnilegar þar sem margar  þeirra vinna við heimilisstörf og umönnun barna og eldra fólks.  Margar vinna þær erfiðsvinnu á lágum launum en afla samt gjaldeyris fyrir heimalönd sín og framfæra ættingja. Oft verða þær að skilja börn sín eftir í umsjón annarra, jafnvel árum saman.

Síðan var varpað ljósi á stöðu slíkra kvenna hér á landi og skoðað hvort - og þá á hvern hátt - hún væri frábrugðin stöðu farandverkakvenna annarsstaðar.   Þær   Hjálmfríður Þórðardóttir hjá Eflingu-stéttarfélagi og Lilja Hjartardóttir frá UNIFEM fluttu stutt inngangserindi en síðan hófust pallborðsumræður þar sem þátttakendur voru auk framsögukvenna Anh-Dao Tran, formaður Samtaka kvenna af erlendum uppruna, og Friðbjörg Ingimarsdóttir, kennsluráðgjafi um nýbúakennslu hjá Fræðslumiðstöð Reykjavíkur.

6.3.4. Upplausn fyrrum Sovétríkjanna og Júgóslavíu

Fimmtudaginn 25. marz átti að vera málstofa MRSÍ og Samtakanna ´78 en fyrirlesarinn forfallaðist svo að hún fell niður.  Svo vildi til, að á landinu var staddur lettneskur þjóðréttarfræðingur, Dr. Ineta Ziemele, fyrirlestur, sem frkv.stj. hafði beðið að halda fyrirlestur á vegum MRSÍ. Tók hún því vel og fjallaði síðdegis þennan fimmtudag um upplausn fyrrum Sovétríkjanna og Júgóslavíu frá sjónarhóli þjóðaréttarins; hvernig skilin urðu milli hinna gömlu og nýju ríkja þar og hversu raunsæ sú skipan er, sem tók við af hinni fyrri. Rétt áður höfðu borist óhugnanlegar fréttir frá Kosovo þar sem upp úr sauð milli albanskra og serbneskra íbúa eftir vaxandi spennu á undanförnum mánuðum. Þessir atburðir höfðu enn á ný leitt huga manna að löndunum, sem áður tilheyrðu gömlu Júgóslavíu og vakið upp ýmsar spurningar um stöðu þessa litla héraðs. Fyrirlestur Inetu Ziemele var fluttur á ensku og bar yfirskriftina “State Continuity or State Succession – Reality, Fiction or Politics: Dissolution of the former USSR and former FRY”.

Dr. Ineta Ziemele er Söderberg-prófessor í alþjóðarétti og mannréttindum við lögfræðiháskólann í Riga (Riga Graduate School of Law) sem stofnaður var 1998 af ríkisstjórnum Lettlands og Svíþjóðar, en hann sinnir kennslu til meistaraprófs og doktorsgráðu í lögfræði auk þess að halda námskeið fyrir starfandi lögfræðinga. Hún er jafnframt gestaprófessor  við Raoul Wallenberg mannréttindastofnunina og lagadeild háskólans í Lundi. Dr. Ineta hlaut menntun sína víða, fyrst í heimaborg sinni Riga en síðan í Danmörku, Svíþjóð, Bandaríkjunum, Þýzkalandi og Bretlandi þar sem hún varði doktorsritgerð í þjóðarétti við Cambridge háskóla árið 1999. Hún vann hjá lettneska þinginu þegar sjálfstæði landsins var lýst yfir, var síðar lögfræðilegur ráðgjafi forsætisráðherra Lettlands og á árunum 1999-2001 starfaði hún hjá yfirstjórn mannréttindamála hjá Evrópuráðinu í Strassbourg.  Fjöldi tímaritsgreina hafa birst eftir Inetu Ziemele, meðal annars skrifaði hún grein um 15. grein Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna í samvinnu við Dr. Gunnar Schram, fyrrverandi prófessor við Háskóla Íslands, í veglegt skýringarrit um yfirlýsinguna sem gefið var út 1999. Hún er nú ritstjóri  árbókar Eystrasaltsríkjanna um þjóðarétt - The Baltic Yearbook of International Law. 

6.3.5.   Genfarsamningarnir  í fortíð, nútíð og framtíð

Fimmtudaginn 29. apríl var  málstofa  á vegum Mannréttindaskrifstofu Íslands og Rauða kross Íslands  þar sem fjallað var um Genfarsamningana í fortíð, nútíð og framtíð. Var tilefnið það, að samningarnir voru væntanlegir íslenskri þýðingu í fyrsta sinn en jafnframt höfðu þeir mjög verið til umræðu í þjóðfélaginu vegna fregna sem borist höfðu af meðferð á föngum Bandaríkjamanna í Guantanamo - herstöðinni á Kúbu og föngum í Írak.

Þórir Guðmundsson, upplýsingafulltrúi Rauða krossins og Hildur Magnúsdóttir, hjúkrunarfræðingur, fluttu stutt erindi um efni samninganna; Þórir um sögu samninganna og meginreglur þeirra og Hildur sagði frá starfi Rauða krossins við að framfylgja samningunum en hún hefur unnið sem sendifulltrúi á átakasvæðum víða um heim.
Genfarsamningarnir eiga að tryggja mönnum lágmarks mannréttindi á ófriðartímum. Þeim er sérstaklega ætlað að vernda réttindi þeirra sem ekki taka þátt í átökunum - óbreyttra borgara, hermanna sem hafa særst eða gefist upp og einnig lækna og hjúkrunarfólks sem sinna líknarstarfi á átakasvæðum. Samkvæmt samningunum mega hermenn ekki ráðast á þá sem hér voru nefndir eða beita þá andlegu eða líkamlegu ofbeldi.

6.3.6.  Þvinganir í þjónustu við þroskahefta.

Síðasta málstofa starfsársins var haldin fimmtudaginn 26. maí  á vegum MRSÍ og Landssamtakanna Þroskahjálpar og var þar fjallað um sjálfræði fólks með þroskahömlun og þvinganir og valbeitingu í þjónustu við það, afar áhugavert efni.  Salóme Þórisdóttir, formaður Þroskaþjálfafélags Íslands og Friðrik Sigurðsson, framkvæmdastjóri Landssamtakanna Þroskahjálpar, fluttu stutt framsöguerindi en síðan tóku við pallborðsumræður þar sem frummælendur ásamt Brynhildi Flóvenz, lögfræðingi, Hrefnu Haraldsdóttur, trúnaðarmanni fatlaðra í Reykjavík og fulltrúi úr röðum fatlaðra svöruðu fyrirspurnum. 

Síðasta hálfa annan áratuginn eða svo hefur víða í nágrannalöndum okkar verið fjallað um þetta viðfangsefni.  Það má m.a. þakka þeirri breytingu, að stofnanir hafa verið lagðar niður og í þeirra stað fær fólk þjónustu inn í íbúðir, sem það hefur á leigu og þar sem það nýtur friðhelgi heimilisins. Hin síðari ár hefur einnig aukin áhersla verið lögð  á að skilgreina  réttindabaráttu fólks með fötlun í ljósi mannréttindasáttmála og hefur þessi umræða fyrir nokkru náð til Íslands.  

6.4. Mannréttindaafræðsla.

6.4.1 Framhaldsskólarnir:

Laust eftir áramótin skrifaði framkvæmdstjóri bréf til skólastjóra allra framhaldsskóla landsins og skýrði þeim frá því, að MRSÍ hefði í tilefni tíu ára afmælisárs sins ákveðið að gera sérstakt átak till að nálgast unga fólkið í landinu. Ein leið til þess væri að heimsækja framskóla landsins, halda þar fyrirlestra og spjalla við nemendur um mannréttindi. Alls voru skrifuð um þrjátíu bréf og hafði þriðjungur skólanna samband við skrifstofuna, í sumum tilvikum fleiri en einn kennari frá sama skóla.  Sumir vildu fá fyrirlesara í svokallaða frjálsa tíma nemenda, aðrir vildu fá þá í bekkina og þá gjarnan að fá fjallað um mannréttindi í beinum tengslum við það sem nemendur voru að læra, annaðhvort í sögu, lífsleikni eða jafnvel lögfræði. Var því tekið mið af þörfum hvers skóla við undirbúning fyrirlestranna.

Fyrsta skólaferðin var fyrirhuguð 19. febrúar, í Menntaskólann á Ísafirði, en þá brá svo við að flug fell niður og fannst aldrei tími til að fara þangað síðar. Einnig var hætt við ferð til Egilsstaða vegna veðurs og sýnir þetta að heimsóknir sem krefjast flugferða ætti að miða við haust og vor en forðast háveturinn. Þá kom í ljós, að full seint hafði verið af staðið farið því þegar kom fram í lok mars voru nemendur komnir í tímaþröng vegna prófa.  Heimsóknirnar urðu þegar til kom aðeins fimm, í Fjölbrautaskóla Norðurlands Vestra á Sauðárkróki, Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi, Menntaskólann í Hamrahlíð og tvær  heimsóknir í Menntaskólann í Kópavogi. Tveim fyrirhuguðum heimsóknum í Fjölbrautaskólann í Garðabæ varð að fresta þar sem nemendur voru komnir í tímaþröng fyrir próf. Var gert ráð fyrir að taka upp þráðinn við Garðabæ, Ísafjörð og Egilsstaði með haustinu.

Óhætt er að segja að vel hafi til tekist þrátt fyrir allt. Yfirleitt stóð kennslan í 90 mínútur og gafst því góður tími fyrir nemendur að varpa fram spurningum. Bekkjartímarnir voru yfirleitt mjög vel sóttir, frjálsu tímarnir etv síður en þangað komu hinsvegar fleiri kennarar. Sigurbjörg Sigurjónsdóttir lögfr.  fór með Margréti á nokkra staði og fjallaði sérstaklega um kynþáttafordóma og tjáningarfrelsi.

6.5 Minningarsjóður Jóhanns Guðmundssonar.

Rannsóknin á réttarstöðu fatlaðra, sem MRSÍ tók að sér  fyrir Minningarsjóð Jóhanns Guðmundssonar, hefur sem kunnugt er tafist vegna veikinda Brynhildur Flóvenz en er nú væntanlega farið í prentun. Á starfstímabilinu voru haldnir nokkrir fundir með Brynhildi og þriggja manna stjórn sjóðsins og þegar drög að handritinu lágu fyrir sá skrifstofan um að ljósrita það í hendur stjórnarmanna og nokkurra annarra til umsagnar.

Háskólaútgáfan gerði tilboð í prentun ritsins, sem nam um hálfri miljón króna og var því tekið. Hafði þegar í upphafi verksins verið fengið vilyrði Menningarsjóðs fyrir styrk til útgáfunnar og mun hann leggja til kr. 300.000.- . Höfundur hefur sótt um viðbótarstyrk til útgáfunnar til Félagsmálaráðuneytisins. Gert er ráð fyrir að kynna ritið á blaðamannfundi hinn 8. júlí nk. sem er afmælisdagur Jóhanns Guðmundssonar, læknis, sem minningarsjóðurinn er kenndur við. Hefur framkvæmdastjóri tekið að sér að undirbúa hann ef þurfa þykir og gert ráð fyrir að hann verði haldinn í fundarsal Mannhæðarinnar.

6.7. Rauði krossinn.

Mánudaginn 10. maí var framkvæmdastjóra boðið til athafnar í Eyjafirði, sem til var efnt af hálfu Rauða krossins, utanríkisráðuneytisins og  Háskólans á Akureyri vegna útgáfu Genfarsamninganna á íslensku.  Fyrst kom saman talsverður hópur gesta að Espihóli í Eyjafirði á slóðum Víga – Glúms sögu, sem segir frá því að ”Halldóra kona Glúms kvaddi konur með sér “og skulum vér binda sár þeirra manna er lífvænir eru úr hvorra liði sem eru”” – en þessi fornu og fleygu orð minna á orrustuna við Solferino mörgum öldum síðar þar sem Henry Dunant fékk hugmyndina að stofnun Rauða krossins - þau lýsa beinlínis kjarnanum í starfi Rauða Krossins.  Þorsteinn Gunnarsson, rektor Háskólans á Akureyri, bauð gesti velkomna; Halldór Ásgrímsson, utanríkisráðherra, sem var með í för, flutti ávarp og afhenti rektor fyrsta eintak bókarinnar en háskólinn á Akureyri hefur tekið að sér kynningu á samningunum og kennslu um þá. Framkvæmdastjóri Rauða Krossins, Sigrún Árnadóttir, tók einnig til máls og afhenti framkvæmdastjóra Mannréttindaskrifstofu Íslands eintak nr. 2. Fleiri töluðu þarna og síðan var haldið í húsakynni háskólans og þegnar veitingar áður en gestir flugu hver til síns heima. Framkvæmdastjóri kostaði ferð þessa sjálfur þar sem hann gat nýtt hana í persónulegum erindum einnig.

6.8 Utanríkisráðuneytið.

Kynning á Genfarsamningunum hélt síðan áfram hjá utanríkisráðuneytinu, sem bauð til móttöku 3 júní sl. og lét Mannréttindaskrifstofunni í té annað eintak af þeim. Framkvæmdastjóri greip þar tækifæri sem gafst til að ræða öðru sinni um stöðu MRSÍ við Gunnar Snorra Gunnarsson, ráðuneytisstjóra. Eftir fyrri fund við hann um mál MRSÍ hafði framkvæmdastjóri útbúið og sent honum yfirlit yfir stöðu og fjármögnun norrænu systurstofnananna til samanburðar við stöðu MRSÍ. Framkvæmdastjóri hafði fyrr í vetur rætt málið við Nikulas Hannigan, sendifulltrúa og sent honum upplýsingar um stöðu og fjárhag skrifstofunnar og hann komið erindi hennar á borð ráðherra. 

Samskipti við utanríkisráðuneytið hafa verið talsverð á starfsárinu enda hefur það sýnt vaxandi áhuga á þáttöku af Íslands hálfu í mannréttindastarfi Sameinuðu þjóðanna, sem væntanlega tengist fyrirhuguðu framboði til Öryggisráðsins. Þessi áhugi lýsir sér meðal annars í því, að Ísland hefur boðið fram og frengið kjörna fulltrúa í báðar stærstu undirnefndir Mannréttindaráðstins, kvennanefndina (Commission on the Status of Women) þar sem Hanna Sigríður Gunnsteinsdóttir tók sæti í vetur og nefndina til eflingar og verndar  mannréttindum (The Sub-Commission on the Promotion and Protection of Human Rights)  þar sem Guðmundur Alfreðsson tók sæti fyrir Íslands hönd.  Er þetta mikilvægur áfangi í sögu mannréttinda á Íslandi og ástæða til að fylgjast vel með þessu starfi landa okkar.

Svo sem fram kom í síðustu ársskýrslu boðaði Nikulas Hannigan ýmis frjáls félagasamtök, þar á meðal MRSÍ,  til óformlegs samráðsfundar um mannréttindamál hinn 25. september sl. Tilefnið var upphaf 58. Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna og óformlegur fundur mannréttindaráðsins í Genf 30. september. Kynnt voru þau mál, sem utanríkisráðuneyti hyggðist beita sér fyrir á Allsherjarþinginu og farið yfir þau atriði, sem gert var ráð fyrir, að þingið fæli svonefndri “þriðju nefnd” þess að fjalla um (hún fjallar nú orðið um mannréttindamál, en áður fyrr um nýlendumál) og yrðu síðan til umræðu á Genfarfundinum, svo sem eflingu réttinda barna, afnám kynþáttamisrétis, sjálfsákvörðunarrétt þjóða  og ýmis mál er tengdist framkvæmd mannréttinda. Í þriðju nefnd Allherjarþingsins lagði Ísland f.h. Norðurlanda fram ályktun um CEDAW, alþjóðasamninginn um afnám misréttis gagnvart konum.  Þar var hvatt sérstaklega til þess að sem flest ríki staðfestu valfrjálsa viðaukann um heimild CEDAW nefndarinnar til að taka við kærum frá einstaklingum; ennfremur voru ríki hvött til þess að skila oftar og betur skýrslum til CEDAW nefndarinnar og til að fækka fyrirvörum við samninginn, en þeir eru enn óvenju margir. 

Þeir sem tóku þátt í þessum fundi fengu tækifæri til að vekja athygli á þeim atriðum og áherslum, sem þeir töldu  æskilegt að ráðuneytið kæmi á framfæri á fundum þessum en þá áttu að sitja Snorri Gunnarsson, ráðuneytisstjóri, Nikulás Hannigan og Ólöf Hrefna Kristjánsdóttir. Fleiri slíkir samráðsfundir hafa verið haldnir á þessu ári og verið bæði fróðlegir og gagnlegir.

Framkvæmdstjóri MRSÍ var ekki ferðafær þegar fyrsti fundurinn var haldinn, í september, en hafði símasamband við Nikulás og hefur síðan átt í góðum netbréfaskiptum við hann þar sem ýmsum atriðum og ábendingum hefur verið komið á framfæri af hálfu MRSÍ.  Það var ekki síst fyrir hvatningu Nikulásar Hannigan, að framkvæmdastjóri sótti hinn árlega fund, sem framkvæmdastjórar norrænu mannréttindaskrifstofanna hafa átt með fulltrúum utanríkisráðuneyta landanna til að undirbúa fundi mannréttindaráðsins í Genf. Markmið þessara fundar er að reyna að hafa áhrif á afstöðu ríkisstjórna landanna í þeim málum sem fjallað er um í Mannréttindaráðinu. Ísland hefur lítt sinnt þessum fundum til þessa en í þetta sinn voru þar bæði Nikulás og María Erla Marelsdóttir, sendiráðunautur í íslenska sendiráðinu í Stokkhólmi, en fundurinn var haldinn þar í borg hinn 1. mars 2004.

Hinn 18. mars þáði framkvæmdastjóri  fámennt kvöldverðarboð utanríkisráðuneytisins í tilefni af merkilegri ráðstefnu um mansal, sem haldin var á þess vegum í Norræna húsinu  hinn 19. mars.

Hinn 6.apríl átti framkvæmdastjóri, ásamt Guðmundi Alfreðssyni forstöðumanni Raoul Wallenberg stofnunarinnar í Lundi í Svíþjóð, fund með Ólafi Egilssyni, sendiherra um hugsanleg tengsl milli islands og Kína á sviði mannréttindamála. Ljóst er, að væru til þess peningaráð, gæti MRSÍ orðið þátttakandi í því mikla fræðslustarfi um mannréttindi sem RWI vinnur að í Kína, en þar hefur stofnunin sérstaka skrifstofu. Ákveðið að var að hafa þennan möguleika í huga ef fjárhagur MRSÍ vænkaðist eða sérstök tækifæri byðust sem hugsanlegt væri að fá styrki til frá ráðuneytinu.

6.9. Styrkir til rannsókna:

6.9.1. Mannréttindi í þróunarstarfi

Í febrúarlok höfðu samband við MRSÍ tveir lögfræðinemar frá Háskóla Íslands, Svanfríður D. Karlsdóttir og María Rún Bjarnadóttir, og lýstu yfir áhuga sínum á að vinna nýsköpunarverkefni á sviði mannréttinda.  Föluðust þær eftir liðsinni skrifstofunnar við að finna verkefni og sækja um styrk til Nýsköpunarsjóðs námsmanna.  Framkvæmdastjóri og Sigurbjörg Sigurjónsdóttir áttu fyrst fund með stúlkunum 9. mars þar sem skoðað var hvaða verkefni helst kæmu til greina. Þar sem stúlkurnar virtust hafa sérstakan áhuga á þróunarmálum og Þróunarsamvinnustofnun Íslands – ÞSSÍ - varð að ráði að þær rannsökuðu hvernig hugað væri að mannréttindum í starfi þeirrar stofnunar. Fengu þær bæði ÞSSÍ og utanríkisráðuneytið til að standa að verkefninu með MRSÍ.  Þær fengu báðar styrk til verksins en líklega ekki nægan til að ljúka því og þarf því að athuga hvort stofnanirnar þrjár geti hlaupið þar sameiginlega undir bagga ef þarf. Sigurbjörg Sigurjónsdóttir hefur tekið að sér að hafa í sumar umsjón með starfi stúdentanna, sem luku í vor 2. og 3. ári í lagadeild H.Í.

6.9.2  Reynsla samkynhneigðra.

Þá hafði samband við MRSÍ Rannveig Traustadóttir, lector í félagsvísindadeild Háskóla Íslands og spurðist fyrir um hvort MRSÍ gæti séð sér fært að styðja rannsóknarverkefni félagsfræðinema, Þorvaldar Kristinssonar, sem hyggðist skifa um reynslu þriggja kynslóða hómósexúalista. Fór hún mjög lofsorði um hann sem efnilegan fræðimann. Samþykkt var á fundi stjórnar að styðja þetta verkefni með framlagi að fjárhæð kr. 180.000.-  sem skipt yrði í þrennt og skyldi þriðji hlutinn greiðast á árinu 2005.  Fyrsti hluti styrksins hefur þegar verið greiddur.

6. 10.  Framlag MRSÍ til funda og ráðstefna.

6.10.1 Bandaríska sendiráðið

Bandaríska sendiráðið fór þess á leit við framkvæmdastjóra að taka þátt í  ráðstefnu sem það efndi til dagana 25. og 26. mars 2004 fyrir stjórnmálaerindreka bandarískra sendiráða á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum. Vildi sendiráðið hafa þar pallborðsumræður með yfirskriftinni “Mannréttindamál í frjálsum samfélögum".  Í skýringum sendiráðsins á markmiði ráðstefnunnar sagði m.a.: “Til frekari skýringa á því hvert við stefnum með þetta efni má segja að flest landanna sem um ræðir eigi sameiginlegt að ekki er mikið um ákaflega gróf mannréttindabrot eins og þekkjast í öðrum heimshlutum.  Okkur virðist að þó að þetta sé jákvætt þá geti á margan hátt verið mjög erfitt að halda vöku sinni gagnvart þeim mannréttindabrotum sem eiga sér stað í ríkjum þar sem svona er ástatt.  Það sem við höfum því mestan áhuga á, þar sem öll þessi sendiráð vinna margvíslegar skýrslur um mannréttindamál, er að heyra álit ykkar á því hvernig er best að vera vakandi fyrir þeim vandamálum sem eru til staðar, og í framhaldi jafnvel hvernig er best að greina eðli og umfang þeirra í löndum þar sem ástandið virðist yfirleitt vera nokkuð ásættanlegt”.   

Í ljós kom að stefnt hafði verið fjölda manns til fundar við sendimenn þessa, stjórnmálamönnum og sérfræðingum á ýmsum sviðum og sátu menn þar fjórir og fjórir í senn í rúma klukkustund og sátu fyrir svörum hver á sínu sviði.  Auk framkvæmdastjóra tóku þátt í pallborðsumræðunum um mannréttindamál þau Kristín Ástgeirsdóttir, sagnfærðingur og sérfræðingur í kvennasögurannsóknum, Pétur Hauksson, yfirlæknir á Reykjalundi og Ragnar Aðalsteinsson, hæstaréttarlögmaður.

                                                    6.10.2. CPT nefndin

Í maimánuði barst MRSÍ bréf frá ritara Evróðuráðsnefndarinnar sem fylgist með framkvæmd á banni Evrópusáttmálans við pyntingum og ómannúðlegri og niðurlægjandi meðferð og refsingu (CPT) þar sem boðuð var þriðja heimsókn hennar til Íslands. Dagsetning var þó ekki tilgreind fyrr en rétt áður en hún kom til landsins.

Nefnd þessi sem Ísland hefur viðurkennt hefur heimild til að heimsækja aðildarríki Evrópuráðsins nær fyrirvaralaust og skoða hverja þá staði þar sem fólki er haldið gegn vilja sínum samkvæmt ákvörðunum yfirvalda. Hún skoðar ekki aðeins fangelsi og lögreglustöðvar þar sem eru fangageymslur heldur og stofnanir fyrir geðfatlaða, þroskahefta, aldraða, börn og unglinga. Ennfremur stofnanir þar sem útlendingar kunna að vera vistaðir meðan hælisumsóknir eru til meðferðar. Nefndinni er heimilt að ræða við hvern sem er meðan á heimsókninni stendur og hefur hún alltaf haft samband við Mannréttindaskrifstofu Íslands og boðið henni að senda fólk til að ræða við nefndina. Að þessu sinni var ákveðið að til fundar við hana færu Kristín Jónasdóttir, framkvæmdastjóri Barnaheilla, Halldór Gunnarsson, formaður Landsamtakanna Þroskahjálpar og Ragnar Aðalsteinsson, hæstaréttarlögmaður auk framkvæmdastjóra. Þar sem í nefndinni er Íslendingur, Pétur Hauksson, geðlæknir, sem áður hefur komið með MRSÍ á fund nefndarinnar, taldi framkvæmdastjóri að hann mundi kalla á fund hennar fólk frá Geðhjálp og öðrum skyldum samtökum, en það reyndist misskilningur. Samkvæmt reglum nefndarinnar vissi hann ekki einu sinni að hún væri væntanleg og fékk hvergi að koma nærri. Á síðustu stundu var reynt að ná til forystumanna Geðhjálpar en þeir komust ekki. Hinsvegar reyndi framkvæmdastjóri að koma sjónarmiðum þeirra á framfæri eftir því sem unnt var. Að heimsókn lokinni gerir nefndin skýrslu og sendir yfirvöldum sem trúnaðarmál. Er það stjórnvalda á hverjum stað að ákveða hvort skýrslan verði birt eða ekki. Flestar ríkisstjórnir láta birta þessar skýrslur, þar á meðal sú íslenska.

6.10.3. Amnesty

Framkvæmdastjóri hefur sem einstaklingur verið þátttakandi –  léttvægur  þó  – í svonefndri lögfræðinganefnd Amnesty International. Hún lét í vetur vinna greinargerð um stöðu stríðsfanganna í Guantanamo herstöðinni á Kúbu og fólst framlag MH í að fara yfir hana og gera athugasemdir við það sem hún taldi betur mega fara. Greinargerðin var síðan send ásamt bréfi til utanríkisráðherra þar sem athygli var vakin á málinu. Í svarbréfi ráðherra sagði meðal annars: Íslensk stjórnvöld telja að um fanga í Guantanamo Bay gildi ákvæði Genfarsamninganna þar til staða þeirra verður endanlega ákvörðuð af þar til bæru dómsvaldi. Meðferð stríðsfanganna þarf að vera mannsæmandi og réttlát málsmeðferð þarf að vera tryggð. Jafnframt þarf réttarstaða fanganna að vera skýr. Því fagna íslensk stjórnvöld ákvörðun Hæstaréttar Bandaríkjanna, sem nýverið ákvað að taka til meðferðar mál sem varða lögmæti þess að halda útlendingum í Guantanamo Bay herstöðinni sem sakaðir eru um að hafa barist með hryðjuverkasamtökum Al-Qaeda eða Talibanastjórninni í Afganistan. Þessari ákvörðun hefur einnig verið fagnað af mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna"."

Í kjölfarið tóku sig saman nokkur samtök og sendu áskorun til ráðherra um að bera opinberlega fram við bandarísk stjórnvöld kvartanir vegna meðferðar fanganna. Framkvæmdastjóri taldi ekki við hæfi að Mannréttindaskrifstofan tæki þátt í þessari áskorun  en í svarbréfi ráðherra við áskorun þessari sagði,  að formlegum mótmælum hefði þegar verið komið á framfæri. “Það var gert á fundi Sturlu Sigurjónssonar, skrifstofustjóra alþjóðaskrifstofu utanríkisráðuneytisins, með Sichan Siv, sendiherra Bandaríkjanna gagnvart Efnhags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna, 23. apríl sl. og svo á fundi Halldórs Ásgrímssonar, utanríkisráðherra, með James I. Gadsden, sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi, 18. maí sl.”   Framkvæmdastjóra var kunnugt um þessi mótmæli íslenskra stjórnvalda af samtölum sínum við fulltrúa raðuneytisins.

6.10.4 Alþjóðlegi kvennadagurinn 8. mars 2004.

Á undanförnum árum hefur Mannréttindaskrifstofa Íslands tekið þátt í opinberum fundahöldum á alþjóðlega kvennadaginn 8. mars. Að honum hafa staðið nokkur félög er vinna að jafnrétti kvenna.  Framkvæmdastjóri var í ár beðinn að flytja ávarp á fundi í BSRB salnum um Konur í friðarferli og uppbyggingu. Í lok fundarins var dregin fram ályktun, sem fundargestir voru beðnir að samþykkja án umræðna. Ekki voru allir sáttir við það,  eðlilega ekki að mati framkvæmdastjóra, sem hvorki hafði séð ályktunina fyrirfram né vitað að til stæði að bera hana upp. Tjáði framkvæmdastjóri nefndinni sem undirbjó fundinn, að það samrýmdist ekki markmiðum og stefnu Mannréttindaskrifstofa Íslands að standa að slíkri ályktun. Var tekið tillit til þess í fréttatilkynningu af fundinum ; þess einungis getið, að ályktunin hefði verið fundarins en ekki minnst á félögin sem að honum stóðu. Engu að síður voru þessi vinnubrögð ekki viðunandi að mati framkvæmdastjóra MRSÍ.

7. Erlent samstarf.

Af ýmsum ástæðum hefur erlendu samstarfi verið minna sinnt en oft áður, bæði vegna aðhaldssemi í peningamálum, anna framkvæmdastjóra við ýmis aðkallandi störf og ekki síst vegna þess að hann hefur vegna vanheilsu veigrað sér við utanferðum. Þó fór hann um miðjan febrúar á fund framkvæmdastjóra norrænu mannréttindastofnananna og norræna rannsóknarnetsins og sat fund framkvæmdastjóranna með fulltrúum utanríkisráðuneyta Norðurlanda í Stokkhólmi í byrjun marsmánaðar. Skýrslunni til Evrópuráðsins um lög og dóma er varðar Mannréttindasáttmálann var skilað á tíma og mikill tími fór í ritun yfirlitsgreinar um mannréttindi á Íslandi.

7.1 Sameinuðu þjóðirnar – skýrslur/skuggaskýrslur.

Engar “skugga”- skýrslur hafa verið skráðar á tímabilinu en ýmis verkefni eru væntanleg í þeim efnum. Íslenska ríkið átti í ágúst sl. að skila skýrslu til mannréttindanefndarinar, sem starfar á grundvelli alþjóðsamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi en eftir að Björg Thorarensen lét af störfum í dómsmálaráðuneytinu hafði ekkert verið hugað að skýrslunni fyrr en framkvæmdastjóri MRSÍ kallaði eftir henni sl. haust. Var Björg þá fengin til verksins og má búast við að hún skili skýrslunni áður en langt um líður. Þá liggur fyrir ný CEDAW skýrsla sem MRSÍ þarf að skoða.

7.2 Evrópuráðið.

Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur um árabil séð um að senda Upplýsingaskrifstofa Evrópuráðsins um mannréttindamál skýrslu um dómaframkvæmd og lagasetningu á Íslandi er tengjast Mannréttindasáttmála Evrópu. Ber skrifstofunni að skila árlega úrdráttum úr dómum og lögum er tengjast MSE og er þetta efni birt í árbók upplýsingaskrifstofunnar.  Skýrsluna í ár vann Sigurbjörg Sigurjónsdóttir, lögfræðingur og var hún send með fyrra fallinu. Árlega er gerður sérstakur samningur um þessa skýrslugerð og greiðir Evrópuráðið sem svarar ca. kr. 100.000 fyrir. Þetta er nokkuð tímafrek vinna – þyrfti þó ekki að vera svo ef mannafli væri til að fylgjast með dómum, lögum og lagafrumvörpum jafnóðum – en miklu skiptir að MRSÍ vinni vel og dyggilega  þetta verk sem henni er trúað fyrir.  

7.3 Mennesker og Rettigheter.

“Mennesker og Rettigheter” er norrænt tímarit  um mannréttindamál,   gefið  út í Noregi í samstarfi norrænu mannréttindastofnananna.  Samningur  um aðild MRSÍ að útgáfu ritsins var endurnýjaður á árinu 2002. MRSÍ á fulltrúa í útgáfustjórn og ritstjórn en ekki hefur verið talið rétt að eyða fé í að mæta á fundi þar. Á ritstjórnarfundi sem haldinn var í Turku í febrúar 2003 var samþykkt að eitt heftið yrði helgað stöðu mannréttindamála á Norðurlöndum. Var það tillaga frá Ágústi Þór Árnasyni, sem er fulltrúi MRSÍ í ritnefnd blaðsins en fulltrúi skrifstofunnar í útgáfuráði er Margrét Heirneksdóttir.

Íhugað var að fá einhvern utanaðkomandi til að skrifa grein þessa og greiða þá fyrir það verk, en þar sem fjárhagur MRSÍ er jafn bágur og raun ber vitni tók MH að sér að skrifa greinina. Taldi hún og  líklegt að það gæti orðið skrifstofunni þarft að afla þess efnis sem til þyrfti og hafa handbært á einum stað; ennfremur að leita mætti aðstoðar aðildarfélaganna um upplýsingar og efni, sem að þeim snýr sérstaklega. Það gekk reyndar ekki sem skyldi og olli það framkvæmdastjóra nokkrum vonbrigðum. Greininni var skilað á tíma, hinn 2. febrúar, að vísu nokkuð lengri en ætlast var til en erfitt var að stytta hana án þess að rýra efnisumfang. Var búist við að hún yrði tekin þannig til birtingar en sex vikum síðar bárust fyrirmæli um að stytta greinina verulega. Í ljós kom að einungis Ísland og Svíþjóð höfðu skilað greinum sínum á tíma, frá hinum löndunum komu greinar ekki fyrr en eftir dúk og disk og ritstjórinn sjálfur sem skrifaði norsku greinina lauk henni ekki fyrr en allir aðrir voru búnir að skila.  Framkvæmdastjóri varð því að leggjast yfir greinina á ný, stytta og breyta og notaði þá jafnframt tækifærið til að bæta við því sem efst var á baugi í samfélaginu þá stundina.  Eftir sem áður er greinin takmörkuð, þar vantar æði margt, en þeir sem höfðu lesið hana yfir töldu hana greinargott yfirlit yfir þróun mannréttinda á Íslandi síðustu áratugi. Tímaritsheftið með greininni mun komið út fyrir nokkru en hefur ekki borist Mannréttindaskrifstofunni.

7.4  Fundir  norrænu stofnananna.

Í janúar var efnt til fundar í Lundi með ýmsum aðilum um lágmarksviðmiðanir í mannúðarmálum (minimum standards of humanity) en mannréttindastofnanirnar í Oslo og Lundi höfðu frumkvæði að honum. Framkvæmdastjóri MRSÍ kom því ekki við að sitja fundinn sem hefði þó verið æskilegt. MRSÍ hefur nýlega borist ítarleg skýrsla um málið.

Um miðjan febrúar komu framkvæmdastjórar norrænu mannréttindaskrifstofanna saman til fundar svo og stjórnarnefnd norræna rannsóknarnetsins. Framkvæmdastjóri MRSÍ sótti báða fundina, sem haldnir voru í Osló í húsakynnum norsku mannréttindastofnunarinnar. Þar urðu nýlega húsbóndaskipti; Nils Butenschon sagði starfi framkvæmdastjóra lausu og við tók Geir Ulfstein doktor í lögum og prófessor við lagadeild Oslóarháskóla. Norska skrifstofan er nú orðin beintengd lagadeildinni og hefur jafnfram fengið stöðu þjóðarstofnunar í mannréttindamálum (National Human Rights Institution). Í tengslum við fundina var haldin þriðja námstefnu rannsóknarnetsins fyrir doktorsnema á sviði mannréttinda. Flutt voru sjö afar athyglisverð erindi. Til stóð að Guðrún Gauksdóttir, sem er að því komin að verja doktorsritgerð við lagadeild háskólans í Lundi og Raoul Wallenberg stofnunina, færi á námstefnuna og héldi þar erindi en vegna alvarlegra veikinda föður hennar, Gauks Jörundssonar, dómara við Mannréttindadómstólinn í Strassborg  hætti hún við ferðina.

Umræðuefni fundanna tveggja sköruðust nokkuð en þar var meðal annars fjallað um næsta fund framkvæmdastjóranna með fulltrúum utanríkisráðuneyta Norðurlanda, sem fyrirhugaður var 1. mars; um  ýmisskonar námskeið og ráðstefnur, sem  stofnanirnar voru að undirbúa, umsóknir um styrki til að halda áfram rannsóknarnetinu, fyrirhugaða breytingu á nafni rannsóknarnetsins, sem gert er ráð fyrir að heiti í framtíðinni Norræni rannsóknarskólinn í mannréttindum ( í stað “Nordic Network for Human Rights Research” komi  “Nordic School in Human Rights Research”). Þá var rætt um ársfund AHRI sem verður væntanlega í Oslo 17. – 19. September nk. (sjá um AHRI)

“Norræna rannsóknarnetið” - sem í framtíðinni á að heita “Norræni skólinn í mannréttindarannsóknum” - var formlega stofnað í janúar 2002 og virðist hafa tekist allbærilega að festa sig í sessi undir ötulli forystu Martins Scheinin, framkvæmdastjóra hjá Abo Akademi – stofnuninni. Þar á að kortleggja rannsóknir, sem verið er að vinna að á Norðurlöndum á sviði mannréttinda og koma á fjögurra ára þverfaglegu doktorsnámi  sem verði skipulega uppbyggt og strangar kröfur gerðar um vísindaleg vinnubrögð. Sérstök áhersla verður lögð á norræn sjónarmið og norræn verkefni, en einnig alþjóðleg og þá sérstaklega verkefni sem tengja Norðurlönd umheiminum.

Framkvæmdastjóri sat fundinn með fultrúum utanríkisráðuneyta Norðurlandanna 1. mars í Stokkhólmi en aldrei þessu vant sýndi íslenska ráðuneytið málinu þann áhuga að senda þangað tvo fulltrúa, Nikulas Hannigan og Maríu Erlu Marelsdóttur. Nikulas hvatti MRSÍ til að taka þátt í fundinum m.a. til að vera sér og Erlu til stuðnings. Það reyndist óþarft því að María Erla hefur góða menntun í mannréttindum og fylgist vel með því sem er að gerast á Norðurlöndum. Á fundinum var rætt um fyrirhugaðan fund Mannréttindaráðsins og þau mál, sem líklegast þótti að yrðu rædd þar. Ítarlegast var fjallað um drög að alþjóðasamningi um málefni fatlaðra og um tilraunir til að koma á kæruleiðum fyrir einstaklinga til nefndarinnar sem starfar að efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum réttindum. Ennfremur um afstöðu hinna ýmsu ríkja til 12. viðauka Mannréttindasáttmála Evrópu sem undirritaður var fyrir nokkrum árum, en hann kveður á um almenna jafnræðisreglu, sem mörg ríki eru treg að staðfesta, telja hana of víðtæka.

7. 5 AHRI - The Association of Human Rights Institutes

Lítið hefur verið sinnt um sambandið við AHRI á þessu starfstímabili. Ársfundurinn 2003 í Essex var ekki sóttur af hálfu MRSÍ og ekkert sérstakt hefur komið upp sem kallaði aðgerðir af hálfu MRSÍ. Eftir því sem best verður séð vinna forystumenn AHRI fyrst og fremst að því að fá fjármagn frá Evrópusambandinu til rannsóknarverkefna. Sótt hefur verið um styrk til fjórþætts verkefnis; að rannsaka

1) gæslu og eflingu friðar (peacekeeping and peace enforcement)

2) alþjóðlega sakamáladómstóla (international criminal tribunals),

3) þróunarsamvinnu og

4) starfsemi mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna ( The UN High Commissioner for Human Rights (UNHCHR) og minnihlutafulltrúa Öryggis – og samvinnustofnunar Evrópu (OSCE High Commissioner for National Minorities (HCNM).

Aðsetur AHRI er enn hjá SIM í Hollandi. Formaður er Cees Flinterman forstöðumaður SIM og Peter Malcontent, framkvæmdastjóri AHRI,  er einnig starfsmaður þar.

Eftirfarandi stofnanir eiga nú aðild að AHRI – (nöfn fulltrúa þeirra í sviga)

 1. Åbo Akademi University Institute for Human Rights, Finland(Martin Scheinin)

 2. Boltzmann Institute of Human Rights, Austria(Form. Manfred Nowak

 3. Centre for International and Comparative Human Rights Law

     Queen’s University Belfast, Northern Ireland(Stephen Livingstone)

 4. Chr. Michelsen Institute, Norway(Hugo Stokke)

 5. Human Rights Centre, University of Essex, UK(Paul Hunt)

 6. Instituteof Human Rights, Universityof Latvia(Gita Feldhune)

 7. Netherlands Institute of Human Rights (SIM) (Cees Flinterman)

 8. Norwegian Institute of Human Rights (Nils Butenschøn)

 9. The Raul Wallenberg Institute (Guðmundur Alfreðsson)

10. Danish Centre for Human Rights (Morten Kjærum)

11. Irish Centre for Human Rights  

12. Poznan Human Rights Centre

13. Belgrade Centre for Human Rights

14.The Icelandic Human Rights Center (Margret Heinreksdóttir)