Ársskýrsla Mannréttindaskrifstofu Íslands 2002–2003

---

 

Eftir Norræna mannréttindaþingið á Selfossi í september 2002 var heldur rólegt yfir starfsemi MRSÍ fram að áramótum. Margar hugmyndir komu fram um málstofur og fundi en af ýmsum ástæðum varð minna úr framkvæmdum, m.a. vegna þess hversu nærri fjárhag skrifstofunnar þingið gekk. Þó var ein málstofa í nóvember um stöðu Mannréttindadómstóls Evrópu. Eftir áramót fór aftur að lifna yfir starfseminni, fyrst með samvinnu við Samtökin ´78 um ráðstefnu í Norræna húsinu í janúar og fyrirlestraröð í Háskóla Íslands í tilefni 25 ára afmæli samtakanna. 

 

Með vorinu tók fundastarfið verulegan fjörkipp; haldinn var morgunverðarfundur um úrslit kosninganna í maí ásamt  Feministafélagi Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands; í  byrjun júní 2003 var fundur um réttarstöðu fatlaðra í samvinnu við Landssamtökin Þroskahjálp; í júní var einnig efnt til fundar um mannréttindamál í Írak; í október stóð skrifstofan ásamt Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum við H. Í. og UNIFEM á Íslandi fyrir ráðstefnu, sem bar heitið “Konur, stríð og öryggi” en þar var heiðursgestur Elisabeth Rehn, fyrrum varnarmála- og jafnréttisráðherra Finnlands. Í október kom svo til Íslands í boði Félagsvísindadeildar Háskóla Íslands, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Stofnunar stjórnsýslufræða og stjórnmála dr. Howard Tolley jr. prófessor í stjórnmálafræði og aðjúnkt í lögum við Háskólann í Cincinnati í Bandaríkjunum og hélt hann opinberan hádegisfyrirlestur í Norræna húsinu um utanríkisstefnu Bandaríkjanna og mannréttindi. 

 

Á starfstímabili því, sem hér verður um fjallað, var töluvert leitað til skrifstofunnar vegna málefna einstaklinga. Þar ber fyrst að telja útlendinga, sem beðið hafa um landvist hér á landi af ýmsum ástæðum. Kristín, starfandi framkvæmdastjóri, gerði hvað hún gat til að vísa fólki áfram í kerfinu. Þessar heimsóknir sannfærðu  hana (eins og fyrri framkvæmdastjóra) um nauðsyn þess að hælisleitendur eigi einhvern stuðningshóp hér á landi, sem talar máli þeirra, gætir þess að mál þeirra séu rétt afgreidd og ekki sé borið við hæpnum fullyrðingum um ástand mannréttindamála í löndum þeirra þegar þeim er vísað úr landi.

 

Einnig leituðu margir Íslendingar upplýsinga vegna mála af ýmsu tagi. Það vakti athygli framkvæmdastjóra hve margir sögðust ekki hafa efni á því að leita réttar síns. Það er verulega umhugsunarvert fyrir þá sem vilja standa vörð um mannréttindi og réttarríkið.  Er brýnt að forysta MRSÍ leggi áhersla á það í komandi viðræðum við ráðuneyti dóms- og utanríkismála um framtíð skrifstofunnar, að henni verði gert kleift að veita einstaklingum meiri aðstoð en nú er unnt. Það gerist ekki nema öðrum starfsmanni verði bætt við.

 

Aðildarfélög, stjórn og framkvæmdastjórn MRSÍ.

 

Nokkrar breytingar urðu á skipan stjórnar MRSÍ á þessu starfsári. Lilja Hjartardóttir tók við af Kristínu Jónsdóttur sem fulltrúi UNIFEM og Ragnhildur Guðmundsdóttir tók við af Bessí Jóhannsdóttur sem fulltrúi KRFÍ.  Framkvæmdastjórn breyttist eftir síðasta aðalfund. Nú skipa hana formaður MRSÍ, Baldur Þórhallsson frá Samtökunum ´78, Halldór Gunnarsson frá Landssamtökunum Þroskahjálp, sem er gjaldkeri og  Brynhildur Flóvenz frá Íslandsdeild Amnesty International, varaformaður.

 

Á tímabilinu voru haldnir 3 stjórnarfundir og 6 fundir framkvæmdastjórnar.

 

 

Aðildarfélög MRSÍ og fulltrúar þeirra í stjórn eru:

 

Amnesty International, Íslandsdeild:

Aðalfulltrúi: Brynhildur Flóvenz,                         vara: Jóhanna K. Eyjólfsdóttir

 

Barnaheill:

Aðalfulltrúi:  Sveinbjörg Pálsdóttir                     vara:  Kristín Jónasdóttir

 

Biskupsstofa:

Aðalfulltrúi: Þorvaldur Karl Helgason    vara:  Sigurður  Árni Þórðarson

 

Hjálparstarf Kirkjunnar:

Aðalfulltrúi: Hörður Einarsson                vara: Jónas Þórisson

 

Jafnréttisstofa:

Aðalfulltrúi: Kristján Jósteinsson                        vara: Valgerður Bjarnadóttir

 

Kvenréttindafélag Íslands:

Aðalfulltrúi: Ragnhildur Guðmundsdóttir      vara: Anna G. Ólafsdóttir

           

Landssamtökin Þroskahjálp:

Aðalfulltrúi: Halldór Gunnarsson                        vara: Friðrik Sigurðsson

 

Rauði Kross Íslands:

Aðalfulltrúi: Sigrún Árnadóttir                       vara: Gestur Hrólfsson

 

Samtökin ´78:

Aðalfulltrúi: Baldur Þórhallsson              vara: Anni Haugen

 

UNIFEM á Íslandi:

Aðalfulltrúi: Lilja Hjartardóttir                            vara:

 

Öryrkjabandalag Íslands:

Aðalfulltrúi: Garðar Sverrisson                           vara: Helgi Seljan.        

 

Sérfræðingar stjórnar eru: Guðmundur Alfreðsson, Jakob Möller og Hjördís Hákonardóttir.

 

Endurskoðandi: Sigurður Tómasson hjá Deloitte & Touche.

 

 

Starfsmannamál og skrifstofuhald.

 

Hermann Salton kvaddi um áramótin eftir ársdvöl á Íslandi. Hann starfaði fyrir MRSÍ fram yfir norrænu ráðstefnuna en síðustu mánuðina vann hann fyrir Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmann, fyrrverandi stjórnarformann, þótt hann hefði áfram aðstöðu hjá MRSÍ.

 

Frá því í júní 2002 fram til júlíbyrjunar 2003 gegndi Kristín Ástgeirsdóttir sagnfræðingur stöðu framkvæmdastjóra MRSÍ meðan Margrét Heinreksdóttir sinnti störfum fyrir UNIFEM í Kosovo. Í byrjun júlí snéri Margrét til baka og tók við starfi sínu að nýju. Ekki vildi betur til en svo að hún fótbrotnaði 25. ágúst og hafði ekki enn náð sér að fullu við lok þessa starfstímabils. Hún gerði þó þær ráðstafanir sem unnt var til að geta sinnt skrifstofunni heima, bæði bréfaskriftum og því sem unnt var í síma, fékk jafnframt aðstoð nákominna til að nálgast póst og greiða reikninga skrifstofunnar auk þess sem Landsbankinn millifærði ýmsar greiðslur símleiðis. Það sýndi sig þó fljótt að útilokað var að hafa skrifstofuna mannlausa og var þá fengin til að vera þar síðdegis ung albönsk kona, lögfræðingar að mennt, sem er hér á Íslandi og hefur verið  að læra íslensku í Háskóla Íslands.  

 

Starfsemin innanlands.

 

  Umsagnir um lagafrumvörp og þingsályktunartillögur.

 

Frá Alþingi hafa óvenju fá frumvörp og þingsályktunartillögur borist MRSÍ til umsagnar þetta ár vegna þess hve þinghald var stutt kosningaveturinn 2002-2003.  Meðal tillagna sem bárust má nefna um skipun nefndar um stöðu og réttindi samkynhneigðra, um þjóðaratkvæðagreiðsla um virkjun Kárahnjúka og frv. til laga um gagnagrunn yfir lyfjanotkun landsmanna. Síðastnefnda málið var ekki afgreitt. Drög að reglugerð við lög um flóttamenn og innflytjendur bárust skrifstofunni til umsagnar 21. desember og átti að skila tveim dögum síðar, á Þorláksmessu. Þau samtök sem fengu drögin mótmæltu þessum vinnubrögðu harðlega og var skipst á skoðunum um efni reglugerðarinnar. Lögfræðingur Alþjóðahússins tók að sér að koma athugasemdum á framfæri.   

 

Umsagnir voru skrifaðar að ósk Allsherjarnefndar Alþingis nema í einu  tilviki þar sem heilbrigðisnefnd þingsins bað um umsögn um lyfjagrunninn.

 

 

Málstofur, fundir og ráðstefnur.

 

Um stöðu Mannréttindadómstóls Evrópu.

 

Í nóvember 2002 var haldin málstofa í Litlu Brekku við Bankastræti um stöðu Mannréttindadómstóls Evrópu. Björg Thorarensen, prófessor, sagði frá hinum mikla fjölda mála sem streyma til dómstólsins, ekki síst í kjölfar fjölgunar ríkja í Evrópuráðinu. Nú tekur orðið mörg ár að fá úrlausn mála og er til umræðu hvernig megi bæta þar úr. Annað hvort verður það að gerast með því að takmarka þann fjölda mála sem tekinn er til umfjöllunar eða með auknu fjármagni og fjölda starfsmanna.

 

 

Afmælisár Samtakanna ´78

 

Í janúar 2003 hófst 25. afmælisár Samtakanna ´78 með ráðstefnu í Norræna húsinu. MRSÍ átti aðild að ráðstefnunni, m.a. með undirbúningi erinda sem voru rædd á fundum á skrifstofu MRSÍ. Var Ragnar Aðalsteinsson fyrrverandi formaður MRSÍ ráðstefnustjóri. Í kjölfarið hófst röð fyrirlestra um málefni samkynhneigðra í Háskóla Íslands.  MRSÍ átti einnig aðild að henni, auglýsti og sendi út tilkynningar í tölvupósti. Síðar á árinu komu fyrirlestrarnir út í bók.

 

 

Jafnréttisráðstefna.

 

Í mars 2003 var framkvæmdastjóra boðið að sitja Jafnréttisþing og flytja þar erindi um þróun jafnréttismála á Íslandi.

 

Úrslit alþingiskosninganna

 

Eftir að ljóst varð að hlutur kvenna hafði minnkað úr 36% í 31% eftir alþingiskosningarnar í maí 2003 var ákveðið að halda opinn morgunverðarfund til að ræða ástæður þess að svona fór. MRSÍ hélt fundinn í lok maí ásamt Feministafélagi Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands. Á fundinum fluttu erindi Rósa Erlingsdóttir stjórnmálafræðingur og Kristín Ástgeirsdóttir framkvæmdastjóri MRSÍ sem lagði einkum út af sáttmálum Sameinuðu þjóðanna og CEDAW samningnum. Síðan tóku fulltrúar stjórnmálaflokkanna þátt í pallborðsumræðum.

 

Réttarstaða fatlaðra.

 

Í byrjun júní 2003 var haldinn fundur á Grand hótel um réttarstöðu fatlaðra í tilefni Evrópuárs fatlaðra. Landssamtökin Þroskahjálp stóðu að fundinum ásamt MRSÍ. Þar fluttu ma erindi Brynhildur Flóvenz lögfræðingur og Halldór Gunnarsson félagsráðgjafi og formaður Þroskahjálpar.

 

Ráðstefna um mansal í Evrópu.

 

Þann 23. júní 2003 var haldið þing evrópskra samtaka sem hafa sameinast í baráttu gegn mansali í álfunni og var MRSÍ boðið að sitja síðasta hluta þingsins. Til landsins komu fulltrúar frá 8 Evrópuríkjum og kynntu stöðu mála í löndum sínum. Eftir þessa ráðstefnu vöktu íslensk kvennasamtök athygli á fregnum um ólympíuleikana í Aþenu á næsta ári þar sem borgaryfirvöld hyggjast fjölga vændishúsum úr 200 í 230 - en vændi tengist mjög mansali á konum. Tókst að vekja athygli fjölmiðla víða um heim á þessum tíðindum.

 

Stríðið í Írak.

 

Þann 25. júní 2003 var boðað til fundar á Litlu-Brekku um stríðið í Írak og var fyrirlesari þar Magnús Þorkell Bernharðsson sagnfræðingur og sérfræðingur í málefnum Mið-Austurlanda. Urðu miklar og góðar umræður á fundinum sem var vel sóttur.

 

Heimsókn dómara úr Alþjóða glæpadómstólnum.

 

Í byrjun júli var hér á ferð einn dómaranna í Alþjóðlega glælpadómstólnum, Tuiloma Neroni Slade frá Salomonseyjum. MRSÍ bauð honum til hádegisverðar ásamt nokkrum öðrum gestum þar sem hann sagði bæði frá dómstólnum og landi sínu.

 

Ráðstefnan “ Konur stríð og öryggi”.

 

Dagana 10. og 11. október 2003 efndu Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands, Mannréttindaskrifstofa Íslands og UNIFEM á Íslandi til ráðstefnu, sem bar heitið “Konur, stríð og öryggi”. Heiðursgestur ráðstefnunnar var Elisabeth Rehn fyrrum varnarmála- og jafnréttisráðherra Finnlands. Hún var sérstakur mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna í Bosníu eftir að stríðinu þar lauk og á síðasta ári kom út skýrsla hennar og Ellenar Johnson Sirleaf “Women - War – Peace” sem þær unnu fyrir UNIFEM – þróunarsjóð kvenna, en hann er sérstakur og sjálfstæður verkefnasjóður innan Þróunaráætlunar Sameinuðu þjóðanna (UNDP –United Nations Development Program).

 

Við gerð skýrslunnar heimsóttu Rehn og Sirleaf 14 ófriðar- og átakasvæði í heiminum. Aðrir þáttakendur í ráðstefnunni voru Gréta Gunnarsdóttir lögfræðingur, varafastafulltrúi í sendinefnd Íslands hjá S.Þ., Magnús Þorkell Bernharðsson sagnfræðingur, sérfræðingur í málefnum Mið-Austurlanda, Þórdís Ingadóttir lögfræðingur, sérfræðingur í starfi alþjóðlegra dómstóla og Valur Ingimundarson sagnfræðingur, sérfræðingur í sögu varnar- og öryggismála. Páll Skúlason rektor Háskóla Íslands setti ráðstefnuna og  Ardiana Gijna læknir og faraldsfræðingur frá Kosovo flutti ávarp. Fundar og umræðustjórar voru Kristín Ástgeirsdóttir, sagnfræðingur, nú stundakennari við Háskóla Íslands og Lilja Hjartardóttir, stjórnmálafræðingur, nú verkefnastjóri hjá Félagsvísindadeild H.Í.

 

Í tengslum við ráðstefnuna var sýnd heimildarmynd hinna margverðlaunuðu

kvikmyndargerðarkvenna Grétu Ólafsdóttur og Susan Muska: “Women - the

Forgotten Face of War” – afar áhrifamikil mynd, þar sem nokkrum konum í Kosovo er fylgt eftir í nokkur ár frá 1998-2002, þeirra á meðal Ardiönu Gjina sem á ráðstefnunni ræddi um reynslu sína með þeim hætti að mikil áhrif hafði á viðstadda.

 

Félagsmálaráðuneytið, Háskóli Íslands, menntamálaráðuneytið, Pharmaco, sendiráð Bandaríkjanna á Íslandi og utanríkisráðuneytið styrktu ráðstefnuna. Utanríkisráðherra efndi til hádegisverðar í Ráðherrabústaðnum til heiðurs Elisabetu Rehn og voru bæði K. Á og M. H. boðnar þangað. 

 

 

Utanríkisstefna Bandaríkjanna og mannréttindalög.

 

Í október 2003 kom til Íslands í boði Félagsvísindadeildar Háskóla Íslands, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Stofnunar stjórnsýslufræða og stjórnmála. dr. Howard Tolley jr. prófessor í stjórnmálafræði og aðjúnkt í lögum við Háskólann í Cincinnati í Bandaríkjunum.  Flutti hann fyrirlestra bæði í lagadeild og félagsvísindadeild háskólans og fimmtudaginn 30. október var hann með opinberan hádegisfyrirlestur í Norræna húsinu um utanríkisstefnu Bandaríkjanna og mannréttindi.  Í fyrirlestrinum, sem bar heitið "Pax Americana and Human Rights: U.S. Security Strategy and the Rule of Law", fjallaði dr. Tolley um þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna frá september 2002 sem hefur verið kennd sérstaklega við Bush Bandaríkjaforseta og tengsl hennar við nokkra þætti alþjóðlegra mannréttindalöggjafar, s.s. réttinn til lífs og friðar, réttinn til sjálfsákvörðunar, réttinn til íhlutunar í mannúðarskyni, stjórnmálaleg, borgaraleg og efnahagsleg réttindi.  Fyrirlesturinn var afar fróðlegur, mjög vel sóttur, fyrirspurning margar og sumar hverjar talsvert áleitnar.

 

Dr. Tolley hefur búið til athyglisvert kennsluverkefni á Internetinu, sem hann kallar "Teaching Human Rights On-line Project" - http://homepages.uc.edu/thro - en það hlaut sérstaka viðurkenningu Samtaka stjórnmálafræðinga í Bandaríkjunum (APSA) árið 2001. Verkefnið byggir  á samvinnu nemenda í ólíkum heimshlutum þar sem raunveruleg mannréttindabrot eru brotin til mergjar. 

 

Rauði krossinn.

 

Rauði krossinn efndi til námskeiðs um stöðu flóttamanna í mars 2003 og bauð MRSÍ að senda þangað fulltrúa. Sat framkvæmdastjóri námskeiðið en þar voru m.a. gestir frá skrifstofu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í Stokkhólmi sem fóru yfir stöðu flóttamannamála í heiminum og það sem við okkur blasir í þeim efnum.

 

Barnaheill.

 

Haldið var áfram samvinnuverkefni MRSÍ og Barnaheilla um fjölþjóðlega verkefnið um fjölmenningarkennslu - Comenius verkefnið - sem styrkt var af Evrópusambandinu. Var verkefnið vistað í Austurbæjarskóla þar sem unnið hefur verið að tilraunum í þessa átt. Fékkst styrkur að nýju til verkefnisins en Austurbæjarskóli sótti um hann sjálfur – ekki þótti lengur ástæða til þess að MRSÍ og Barnaheill hefðu þar um milligöngu og eru þau nú aðeins stuðningsaðilar verkefnisins.

 

Til stóð að ung kona, stúdent frá Kennaraháskóla Íslands, tæki að sér að þýða svonefnt CLIP-námsefni  en hún hætti við það þegar til kom.  Vonir standa til að annar stúdent fáist til að takast á við þetta verk.

 

Minningarsjóður Jóhanns Guðmundssonar.

 

Rannsóknarverkefnið, sem MRSÍ tók að sér  fyrir Minningarsjóð Jóhanns Guðmundssonar, hefur tafist vegna veikinda Brynhildur Flóvenz. Á árinu gerði hún stjórnendum sjóðsins grein fyrir stöðu verkefnisins sem er á lokastigi. Fékk Brynhildur greiddan síðari hluta þeirrar upphæðar sem samið hafði verið um. 

 

Landssamtökin Þroskahjálp

 

Í september 2003 leitaði frkvstj. Landsamtakanna Þorskahjálpar aðstoðar og ráða frkvstj. MRSÍ við undirbúning nýrrar stefnuskrár samtakanna sem leggja skyldi fyrir væntanlegt landsþing samtakanna til samþykktar. Hafði hann áhuga á að tengja stefnuskrána við ákvæði mannréttindayfirlýsingar S.Þ. og alþjóðlega mannréttindasamninga. Er þetta framtak Þroskahjálpar mjög til fyrirmyndar og sjálfsagt að skrifstofa MRSÍ leggi aðildarfélögunum lið við slíka vinnu. Er mikilvægt að þau beiti viðurkenndum mannréttindalögum sem mest í baráttunni fyrir réttindum og hagsmunum skjólstæðinga sinna.

 

Utanríkisráðuneytið.

 

Utanríkisráðuneytið boðaði ýmis frjáls félagasamtök, þar á meðal MRSÍ,  til óformlegs samráðsfundar um mannréttindamál hinn 25. september sl.  Tilefnið var upphaf 58. Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna og óformlegur fundur mannréttindaráðsins í Genf 30. september. Fengu þátttakendur þar tækifæri til að vekja athygli á þeim atriðum og áherslum sem þeir töldu  æskilegt að ráðuneytið kæmi á framfæri á fundum þessum en þá áttu að sitja Snorri Gunnarsson, ráðuneytisstjóri, Nikulás Hannigan og Ólöf Hrefna Kristjánsdóttir. MRSÍ hafði ekki tök á að sækja fundinn þar sem til hans var boðað með mjög skömmum fyrirvara, boðsbréfið - netbréf - barst ekki fyrr en daginn áður. Frkv.stj. MRSÍ var þá ekki ferðafær og náði ekki í tæka tíð til framkvæmdastjórnarmanna; hafði hinsvegar símasamband við Nikulás Hannigan og átti síðar í góðum netbréfaskiptum við hann þar sem ýmsum atriðum var komið á framfæri af hálfu MRSÍ. Virtust þær ábendingar vel þegnar og hefur Nikulás síðan netsent ýmislegt efni til MRSÍ. 

 

Námskeið í Háskóla Íslands

 

Á árinu ákvað stjórn MRSÍ að leggja til við lagadeild Háskóla Íslands að þessir aðilar stæðu sameiginlega að námskeiði um mannréttindamál. Ekki reyndist áhugi á málinu hjá lagadeild og var sjónum þá beint að félagsvísindadeild H.Í. Þar reyndst vera mikill áhugi. Svanborg Sigmarsdóttir stjórnmálafræðingur tók að sér að skipuleggja námskeiðið sem hófst nú í haust. Meðal kennara eru Ragnar Aðalsteinsson, Jóhanna K. Eyjólfsdóttir o.fl. Stjórnin ákvað að styrkja námskeiðið um 300.000 kr.

 

 

Erlent samstarf

 

1. Skýrslur/skuggaskýrslur.

 

Skýrsla Íslands um réttindi barnsins.

 

MRSI og Barnaheill gerðu sem fyrr með sér samning um vinnslu “skuggaskýrslu” við hina opinberu skýrslu Íslands um framkvæmd samningsins um réttindi barnsins.  Kristín Ástgeirsdóttir vann skýrsluna í samvinnu við Kristínu Jónasdóttur, frkvstj. Barnaheilla. Var hún send til Genfar í byrjun september og tekin fyrir á fundi í október. K. J. og K.Á. fóru til Genfar til að skýra skuggaskýrsluna fyrir nefnd Sameinuðu þjóðanna. Gekk ferðin vel og var henni sérstaklega hrósað fyrir það hvað hún væri vel upp byggð með áherslu á þau atriði sem þættu brýnust í umræðunni um stöðu barna á Íslandi. Spurðu nefndarmenn margra spurninga.

 

ICESCR - 3. skýrsla Íslands  um framkvæmd samnings SÞ um efnahagsleg,félagsleg og menningarleg réttindi.

 

Haft var samband við skrifstofu MRSÍ af hálfu nefndar í New York, sem fylgist með framkvæmd alþjóðasamningsins um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi  og þess farið á leit, að skrifstofan léti vinna “skuggaskýrslu” við hina opinbera skýrslu Íslands um framkvæmd samningsins en dómsmálaráðuneytið hafði þá þegar sent skýrsluna til skrifstofu MRSÍ.  Hófst undirbúningur að verkinu, gögnum var safnað og rætt við ýmsa aðila um uppbyggingu og áherslur í skýrslunni. Þá gerðist það að framkvæmdastjóri sá allt í einu í tilkynningu frá Genf um að röðin væri komin að Íslandi og átti fundur að vera eftir nokkra daga. Ekkert samband hafði verið haft við MRSÍ né heldur dómsmálaráðuneytið til að kalla eftir skuggaskýrslu. Dómsmálaráðuneytið hafði samband við starfsmenn viðkomandi nefndar í Genf og leitaði skýringa en þær voru engar aðrar en mistök og gleymska. Það komu sem sagt ekki fram neinar athugasemdir við skýrslu íslenskra stjórnvalda. Það er greinilegt að MRSÍ þarf að tryggja betur stöðu sína gagnvart stofnunum Sameinuðu þjóðanna og sjá til þess að beiðnir um skuggaskýrslur berist umyrðalaust.

 

Evrópuráðið.

 

Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur um árabil séð um að senda Upplýsingaskrifstofa Evrópuráðsins um mannréttindamál skýrslu um dómaframkvæmd og lagasetningu á Íslandi er tengjast Mannréttindasáttmála Evrópu. Ber skrifstofunni að skila árlega úrdráttum úr dómum og lögum er tengjast MSE og er þetta efni birt í árbók upplýsingaskrifstofunnar. Gerður er sérstakur samningur þar um árlega. Samningur var gerður við Kristínu Ástgeirsdóttur og sendi hún skýrslu í maí. Evrópuráðið greiðir sem svarar ca kr. 100.000 fyrir þessa vinnu. Þar sem hún er tímafrek má segja að hún borgi sig ekki peningalega; hinsvegar er þetta nokkur sómi fyrir MRSÍ og mætti líklega nýta þessi tengsl meira í framtíðinni, sé til þess mannafli og rétt á haldið.

 

2. Norræna rannsóknarnetið.

 

Í febrúar var haldið námskeið á vegum Norræna rannsóknarnetsins í Turku í Finnlandi. Þar kynntu doktorsnemar verkefni sín og haldin voru erindi um ýmis málefni, m.a. flutti dr. Gregor Noll athyglisvert erindi um  hvernig á að bregðast við þegar styrjaldir og átök beinast ekki að ákveðnu ríki heldur samtökum sem geta starfað í mörgum löndum. Hver ber ábyrgð á hverju og hvað verður um vald stofnana við slíkar aðstæður? Námskeiðið sóttur doktorsnemarnir Ágúst Þór Árnason og Svanborg Sigmarsdóttir ásamt framkvæmdastjóra MRSÍ. Stefnt er að næsta seminari í júní 2004 í Lundi um mannréttindarannsóknir og þarf að huga að því sem fyrst hvaða íslenskir fyrirlesarar koma til greina. Norrænir doktorsnemar eiga að geta sótt um norrænan styrk til þátttöku (NOSS).

 

 

3. Fundur framkvæmdastjóra norrænu samstarfsstofnananna.

 

Fundur framkvæmdastjóra norrænu mannréttindaskrifstofanna var haldinn í Ågrenska Villan við Háskólann í Gautaborg 22. september 2003.  Þar sem framkvæmdastjóri var ekki ferðafær og formaður komst ekki heldur, var varaformaður, Brynhildur G. Flovenz, beðin að sitja fundinn fyrir MRSÍ.  Hún skilaði ítarlegri skýrslu um fundinn og þykir rétt að tíunda helstu atriði hennar til að gefa hugmynd um hversu umfangsmikið og mikilvægt þetta samstarf er orðið.

 

Frá systurstofnunum norrænu  komu á fundinn Martin Scheinin, frá Abo Akademi í Finnlandi, Guðmundur Alfreðsson frá Raoul Wallenberg-stofnuninni, Morten Kjærum frá dönsku skrifstofunni og Nils Butenschøn, frá hinni norsku. Ennfremur voru þar Elisabeth Abiri, framkvæmdastjóri nýstofnaðrar (í júlí 2003) þverfaglegrar mannréttindastofnunar Háskólans í Gautaborg og Asbjørn Eide, fyrrum formaður norsku stofnunarinnar, sem enn er henni tengdur en gegnir nú fyrstur manna gestaprófessorsstöðu hjá hinni nýju stofnun í Gautaborg. Staða þessi er styrkt af svonefndum Segerstedt-sjóði, kenndum við einn helsta baráttumann Svía gegn nasisma á fyrr hluta síðustu aldar.

 

Fyrir fundinum lágu fjölmörg viðfangesefni og verður drepið á þau helstu hér:

 

 

1. Samstarf við nýjar mannréttindastofnanir á Norðurlöndum.

Ákveðið var að halda áfram samstarfinu á sömu nótum og áður.  Einstök ríki geti boðið tilteknum fulltrúum á fundi.  Ákveðið var að stofna netkerfi þar sem hægt væri að senda beinar tilkynningar til annarra stofnana.

 

2. Norræna vefsíðan “www.Nordichumanrights.net”.

Ekki hefur tekist að gera þessa síðu eins vel úr garði og til var ætlast í upphafi. Danir tóku að sér að koma með nýjar hugmyndir um hvernig unnt væri að efla hana. Norræna vefsíðan var opnuð formlega í október 2001. Hún er tengd við vefsíður allra norrænu stofnananna. MRSÍ á aðild að þessari síðu og getur sett inn á hana hvaða efni sem er. 

 

3. Tímaritið “ Mennesker og rettigheter - Nordic Journal of HR”. Norska stofnunin hefur séð um útgáfu þessa rits. Rætt var um að gera átak í áskrifendasöfnun, reyna að selja hinu opinbera í hverju landi t.d. 50 einstök til dreifingar eða að skrifstofurnar kaupi 50 eintök hver og dreifi á þá staði sem þeim þykja mikilvægir.  Ákveðið var að setja tengil milli tímaritsins og heimasíðna skrifstofanna.

 

4. Nordic School of Human Rights Research í Åbo Akademi. 

Martin Scheinin greindi frá verkefninu, sem styrkt er af NORFA, sjá  síðar

 

5. “Human Rights In Development” - HRID. 

Rædd var hugmynd sem uppi hefur verið um að breyta ritinu úr árbók í þemaröð og taka fyrir réttinn til heilbrigðisþjónustu sem þema ársins 2004.

 

6. The Nordic symposium.

Hugsanlegt er að 17. norræna mannréttindaráðstefnan “Nordic Symposium on Human Rights” verði haldin í Riga á Lettlandi. Þar er tiltölulega ný stofnun og fjárvana og spurning hvort hún ræður við verkefnið. Ef ekki taka Danir við því. Til greina kemur að ráðstefnan veri að hluta til sameiginlegt framlag og að hluta til framlag einstakra landa. 

 

7. AHRI - The Association of Human Rights Institutes:

Martin Scheinin gerði grein fyrir ársfundi AHRI sem haldinn var í Essex í sumar en hann var ekki fjölsóttur að þessu sinni. Styrkumsóknir hafa verið sendar frá AHRI til ESB og ein verkefnistillaga verið samþykkt sem gerir ráð fyrir rannsókn á stöðu mannréttindamála í löndum Evrópusambandsins. Ekki er enn fyllilega ljóst hvernig til stendur að vinna þetta verkefni, en MRSÍ getur gengið inn í það ef hún hefur áhuga á og getu til að sinna því. Líklega fást þarna einhverjir peningar til að halda vinnufundi og málstofur. Næsti ársfundur AHRI verður í Oslo 17. til 19. september 2004 og þarnæst í  Vínarborg 2005. 

 

8. Mannréttindafræðsla RWI í Kína.

Raoul Wallenberg stofnunin í Lundi hefur um árabil unnið með Háskólanum í Peking að námskeiðahaldi í mannréttindum og er nú verið að setja þar upp meistaraprófsnám. Til greina kemur að norrænu stofnanirnar vinni saman að því að mynda tengsl við kínverskar mannréttindastofnanir og háskólann og verður haldið áfram viðræðum um það þeirra í milli.

 

9. Íran og araísk löggjöf – Sharia lög. 

Komið hefur verið á einskonar skoðanaskiptum um mannréttindi og arabíska löggjöf milli dönsku mannréttindaskrifstofunar og aðila í Íran, sem Danir vilja gjarnan að fleiri taki þátt í frá norrænu skrifstofunum.

 

10. Vinna með ríkisstjórnum.  

Í janúar 2004 er fyrirhugaður fundur í Lundi með fulltrúum norrænu utanríkisráðuneytanna um “minimum standards” – þ.e. lágmarksviðmiðanir í mannúðarmálum (minimum standards of humanity). Stofnanirnar í Oslo og Lundi hafa haft forgöngu um þennan fund en gera má ráð fyrir að hann nái einnig til hinna landanna. Er brýnt að MRSÍ hvetji íslenska utnaríkisráðuneytið til að senda þangað fulltrúa en það hefur lítt sinnt slíkum fundum til þessa. Þá verður væntanlega einnig fjallað um drög að samningi um réttindi fatlaðra og lögð áherslu á að ríkisstjórnir Norðurlanda fylgi því máli vel eftir.

 

11. Breytingar á stofnununum.

a) Morten Kjær, framkvæmdastjóri dönsku mannréttindaskriftstofunnar greindi frá þeim breytingum sem á henni hafa orðið með því að fjórum stofnunum var steypt saman undir eina fjármálastjórn eftir misheppnaða tilraun núverandi stjórnavalda til að eyðileggja dönsku skrifstofuna – en hún mætti harkalegum viðbrögðum víðsvegar að úr heiminum.  Stofnanirnar heita nú: “The Danish Centre for International Studies and Human Rights” –skammstöfuð DCISM, “The Danish Institute for International Studies” – skammstöfuð DIIS og “The Danish Institute for Human Rights” – skammstöfuð DIHR.

 

Mannréttindaskrifstofu Íslands barst nýlega boð um að vera við “House-Warming Reception” í Gamla Pakkhúsinu við Strandgötu 71 í Kaupmannahöfn og var það undirritað af stjórnarformönnum þessara þriggja stofnana, Uffe Ellemann – Jensen frá DCISM, Georg Sörensen frá DIIS og Claus Haagen Jensen frá DIHR.  Eðlilega var ekki unnt að þiggja þetta góða boð en forvitnilegt verður að vita hvernig samstarfi gengur í framtíðinni. Morten Kjærum er eftir sem áður framkvæmdastjóri DIHR.

 

b) Niels Butenschon greindi einnig frá breytingum á norsku skrifstofunni en hún er nú orðin hluti af lagadeild Oslóarháskóla og hefur jafnframt fengið stöðu sem “National Institution for Human Rights”. Henni fylgja bæði aukin réttindi og auknar skyldur. Stefnt er að því að einn umboðsmaður verði í Noregi fyrir hverskonar misrétti sem bannað er samkvæmt jafnræðisreglunni.

 

c) Raoul Wallenberg stofnunin í Lundi er að formi til óbreytt en starfsemin fer sífellt vaxandi. Samstarf er við 35 ríki, einkum þjálfunarsamstarf og öll fjármögnun til þess starfs nú verkefnabundin, fyrst og fremst með styrkjum frá SIDA, NORAD og ESB  U.þ.b. 10 fræðibækur koma út á ári.. Stofnunin er nátengd lagadeild Háskólans í Lundi, sinnir þjóðréttarkennslu deildarinnar og heldur nú uppi þremur meistaraprófsgreinum.

 

Í kjölfar fundar framkvæmdastjóranna fóru fram faglegar umræður um þrjú viðfangsefni:

 

a) Terrorism, counter-terrorism and human rights. Framsögu hafði Martin Scheinin.  Skipti hann umfjöllun sinni í þrennt:

1) Rejection of Terrorism as a Human rights Issue in the Nordic countries.

2) Current way of fighting racism.

3) Technical Human Rights Treaty.

 

b) People on the Move (migrants, asylum seekers, displaced persons) and Human Rights Protection. Framsögu hafði Morten Kjærum.

 

c) Economic Globalisation and the Space for National Implementation of Economic and social Rights.  Framsögu hafði Asbjørn Eide.

 

Ráðstefna í tengslum við fundinn.

 

Föstudaginn 24. september var haldinn ráðstefna í Háskólanum í Gautaborg í tengslum við framkvæmdastjórafundinn.  Bar hún yfirskriftina "Global Challenges to Human Rights".  Vel var mætt á ráðstefnuna, sem hófst með því að Lennart Weibull, deildarforseti félagsvísindadeildar skólans og Mikael Romanus, formaður Segerstedt- sjóðsins sögðu nokkur orð. Viðfangsefni ráðstefnunnar voru eftirfarandi:

 

1. Future Challenges to Human Rights.

Í erindi með fyrirsögninni "Future Challenges to Human Rights" fjallaði Asbjörn Eide um þá áfanga sem náðst hafa í mannréttindabaráttu, einkum Sameinuðu þjóðanna og þau alþjóðalög, sem sett hafa verið á hinum ýmsu  sviðum. Hann upplýsti að í Noregi hafi helstu mannréttindasamningar verið gerðir að lögum og gangi þeir framar almennum norskum lögum.  Þá fjallaði hann um framtíðar verkefni á sviði mannréttinda, svo og um spillingu, ríkisborgararétt, þjóðernislega minnihlutahópa, mannréttindi á hinum frjálsa markaði svo og sjálfsákvörðunarréttinn - og lagði áherslu á að finna þyrfti leiðir til að tryggja réttindi hópa. Hann ræddi þörfina fyrir rannsóknir á misrétti, þ.á.m. gagnvart konum, ofbeldi gegn þeim og mansal. Stórt vandamál kvað hannn hinn nútíma “svarta dauða” – alnæmið - en geysilega vinnu þyrfti að setja í það verkefni. Ennfremur um hryðjuverkastarfsemi og aðgerðir gegn henni “Counter-terrorism - International terrorism” og sagði, að ekki væri nóg að líta eingöngu á ríki sem ábyrg fyrir mannréttindum heldur þyrfti einnig að draga hryðjuverkahópa til ábyrgðar. Þá ræddi Asbjørn um áhrif efnahagslegrar hnattvæðingar á mannréttindi og benti á að stór alþjóðafyrirtæki hefðu mörg hver meiri völd en mörg ríki.  Alþjóðleg samvinna í verslun hefði veikt stöðu ríkja og þyrfti að berjast fyrir því að “FREE TRADE” þýddi og fæli í sér “FAIR TRADE”.

 

Í febrúar 2004 mun nýja mannréttindastofnunin í Gautaborg standa fyrir ráðstefnu um þetta efni þar sem Mary Robinson, fyrrverandi umsjónarmaður mannréttindamála SÞ (High Commissioner) verður gestur.

 

2. The Role of Human Rights in the International System.

Paul Hunt, prófessor, framkvæmdastjóri Mannréttindastofnunar Háskólans í Essex hefur nú með höndum starf eftirlitsmanns (Special Rapporteur) með réttinum til heilbrigðis hjá Mannréttindanefnd Sþ. Hann skýrði frá því starfi og hélt auk þess erindi með framangreindri fyrirsögn þar sem hann  setti fram fjóra grundvallarpunkta:

1) Skilgreina þarf nánar bindandi samninga og óbindandi samþykktir.

2) Alþjóða mannréttindakerfið og málsmeðferð.

3) 50-60 ár hefur tekið að ná samkomu lagi um viðmiðanir og málsmeðferð.

4) Mat á stöðlum. Hvaða tækni hafa frjáls félagasamtök (NGO´s) notað við sitt mat.  Nota verður siðferðileg rök.

 

Corinne Lennox, frá London, sem sinnir þar réttindum minnihluta og þróunarmálum (Advocacy Officer, Minority Rights and Development Programme, Minority Rights Group International, London) fjallaði um gæði mannréttinda og réttinn til þróunar þar sem hún lagði einkum áherslu á fjögur atriði:

1) Discrimination

2) Democratic governance/ access to justice

3) Rights to participation in decision making

4) Taking Collective Steps.

 

Loks ræddi Morten Kjærum, sem situr í samningsnefnd Sþ um afnám kynþáttamisréttis, um þrengda túlkun flóttamannasamninga á síðustu árum. 

 

3. Human Rights after "nine-eleven 2001" and the Iraqi War.

Brynhildur G. Flovenz var meðal þeirra sem ræddu þetta efni og fjallaði fyrst og fremst um viðbrögð Amnesty International við 11. september 2001 og Írak stríðinu. 

 

4. Global Challenges to Human rights as fieldwork.

Um þetta efni fjallaði Bertrand Ramcharan, settur umsjónarmaður mannréttinda hjá SÞ (High Commissioner for Human Rights) og sagði einkum 6 atriði, sem hafa þyrfti í huga við skoðun mannréttinda í hverju ríki:

 

1) Er stjórnarskrá í samræmi við alþjóðalög?

2) Eru landslög í samræmi við alþjóðalög?

3) Geta dómstólar snúið sér til alþjóðastofnana?

4) Eru mannréttindi kennd í skólum og háskólum?

5) Eru úrræði vegna minnihlutahópa?

6) Eru sérstakar stofnanir sem vinna að mannréttindum?

 

 

AHRI - Samtök mannréttindastofnana.

Svo sem fram kemur hér að framan í frásögn af fundi framkvæmdastjóra norrænu skrifstofanna í Gautaborg var heldur lítil þáttaka í ársfundi AHRI í Essex í September sl.  Í tengslum við fundinn var haldin ráðstefna um umbætur í mannréttindakerfi Sameinuðu þjóðanna með sérstakri áherslu á eflingu tengslanna milli  samningsnefndanna og annarra stofnana samtakanna. Aðsetur AHRI er sem stendur hjá SIM í Hollandi. Formaður er Cees Flinterman forstöðumaður SIM og Peter Malcontent, framkvæmdastjóri AHRI,  er einnig starfsmaður þar.

 

Eftirfarandi stofnanir eiga nú aðild að AHRI – (nöfn fulltrúa þeirra í sviga)

 1. Abo Akademi University Institute for Human Rights, Finnlandi

    (forstöðumaður Martin Scheinin)

 2. Boltzmann Institute of Human Rights, Austurríki (forstm. Manfred Nowak)

 3. Centre for International and Comparative Human Rights Law

     Queen's University Belfast, Norður Írlandi (forstm. Stephen Livingstone)

 4. Chr. Michelsen Institute, Noregi  (forstm. Hugo Stokke)

 5. Human Rights Centre, University of Essex, Bretlandi  (forstm. Paul Hunt)

 6. Institute of Human Rights, University of Latvia, Lettlandi (form. Gita Feldhune)

 7. Netherlands Institute of Human Rights (SIM) Hollandi (forstm Cees Flinterman)

 8. Norwegian Institute of Human Rights, Noregi (forstm. Nils Butenschøn)

 9. The Raul Wallenberg Institute, Svíþjóð (forstm. Guðmundur Alfreðsson)

10. Danish Centre for Human Rights, Danmörku (frkvstj. Morten Kjærum)

11. Irish Centre for Human Rights , Írlandi 

12. Poznan Human Rights Centre, Póllandi

13. Belgrade Centre for Human Rights, Serbíu – Svartfjallalandi.

14.The Icelandic Human Rights Center (Margret Heinreksdóttir)

 

 

 

 

 

Senda grein