Spurt og svarað

16.6.2006

Hvað eru mannréttindi ?

Lagður er þrenns konar skilningur í hugtakið mannréttindi:

Lagalegur skilningur: Réttindi sem eru skilgreind í réttindaskrám og alþjóðasamþykktum, til dæmis í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna.

Pólitískur skilningur: Réttindi sem talið er æskilegt að tryggja fólki hvort sem þau eru nefnd í alþjóðasamþykktum eður ei.

Siðferðilegur skilningur: Réttindi sem allir menn hafa óháð staðbundnum kringumstæðum eins og samfélagsgerð eða efnahag. Lagalegi skilningurinn á mannréttindum er einfaldastur og sá sem oftast er vísað til þegar stjórnvöld eru gagnrýnd fyrir mannréttindabrot. Hins vegar er ekki hægt að skilgreina hugtakið mannréttindi eingöngu út frá lögum. Ef svo væri hefðu ekki verið til nein mannréttindi, og þar af leiðandi engin mannréttindabrot, fyrir tíma alþjóðasamþykktanna. Hinum lagalega skilningi, eða hinu lagalega mannréttindahugtaki, er því fremur ætlað að taka af tvímæli sem óhjákvæmilega vakna þegar hinn pólitíski eða siðferðilegi skilningur er lagður til grundvallar. (Af vísindavef Háskóla Íslands).

Mannréttindum í lagalegum skilningi er ætlað að tryggja einstaklingum og hópum vernd fyrir hvers konar aðgerðum og vanrækslu gegn grundvallarréttindum og mannvirðingu. Mannréttindalög skylda ríki til vissra aðgerða á sama tíma og þau banna aðgerðir stjórnvalda sem gengið geta gegn mannréttindum einstaklinga eða hópa.

Mannréttindi eru réttindi sem okkur eru nauðsynleg til að lifa sem manneskjur. Mannréttindi eru siðferðisleg réttindi sem hver einstaklingur hefur rétt á að njóta. Mannréttindi færa einstaklingum jafnrétti og virðingu. Þau tryggja að allir hafi aðgang að grundvallar þörfum eins og fæði og húsaskjóli. Mannréttindi eru einnig vernd gegn ofbeldi í hvaða mynd sem það birtist og þau vinna gegn vanþekkingu og hatri.

Mannréttindi eru alþjóðleg. Þau ná yfir öll landamæri, eiga við alla menningarhópa, alla hugmyndafræði og öll trúarbrögð. Hvar einstaklingur býr, hverjir foreldrar hans eru, hvaða ríkisstjórn stjórnar í landi hans, gildir einu þegar mannréttindi eiga í hlut, þau eru alltaf réttindi allra einstaklinga.

Mannréttindi gera fólki kleyft að rækta og þroska með sér mannlega eiginleika og hæfni. Mannréttindi varðveita réttinn til þátttöku í samfélaginu, réttinn til að stunda vinnu og sjá fyrir sjálfum sér. Þau varðveita réttindi einstaklinga til þess að hlúa að þeirri menningu sem þeir tilheyra ásamt því að vernda réttinn til þess að lifa við friðsamlegar aðstæður og vera laus við þjáningu af völdum annarra.

Mannréttindi fela í sér virðingu fyrir öðrum og fyrir sjálfum sér. Þau fela í sér að hver einstaklingur ber ábyrgð á því að mannréttindi séu á engum brotin. Þegar mannréttindi eins einstaklings eru brotin þá hefur það áhrif á alla og allt samfélagið í heild sinni.

Það er því mikilvægt að hugsa til þess að mannréttindi eru aðeins eins sterk og vilji einstaklinga til að koma fram við hvert annað af virðingu og jafnrétti.

Mikilvægustu einkenni mannréttinda eru því:

• Þau eru alþjóðleg og algild.
• Þau beina athyglinni að meðfæddri mannlegri reisn og jafnræði allra einstaklinga.
• Þau eru jöfn, óskiptanleg og samtengd.
• Það er ekki hægt að gera undantekningar á mannréttindum og það er ekki hægt að taka þau í burtu frá einstaklingum eða hópum.
• Þau leggja til skyldur, sérstaklega á ríki.
• Þau eru tryggð alþjóðlega.
• Þau eru lögvernduð.
• Þau vernda einstaklinga og upp að vissu marki, hópa.

Meðal þeirra réttinda sem að alþjóðasamningar tryggja eru:

• Réttur til lífs, frelsis og mannhelgi.
• Réttur til félagafrelsis, tjáningarfrelsis og ferðafrelsis.
• Réttur til að njóta fullkominnar líkamlegrar og andlegrar heilsu.
• Réttur til frelsis frá handahófskenndum handtökum og/eða frelsissviptingu.
• Réttur til réttlátrar málsmeðferðar.
• Réttur til viðunandi og hagstæðra vinnuaðstæðna.
• Réttur til fullnægjandi næringar, húsaskjóls og félagslegs öryggis.
• Réttur til menntunar.
• Réttur til jafnréttis gagnvart lögum.
• Réttur til frelsis frá handahófskenndum afskiptum af einkalífi, fjölskyldu, heimili eða öðrum samskiptaaðilum og samskiptum.
• Réttur til frelsis frá pyndingum og grimmilegri, ómannúðlegri eða niðurlægjandi meðferð eða refsingu.
• Réttur til frelsis frá þrælahaldi.
• Réttur til þjóðernis.
• Hugsana-, samvisku-, og trúfrelsi.
• Réttur til þess að kjósa og taka þátt í opinberum viðburðum.
• Réttur til þess að vera þátttakandi í menningu samfélagsins.

Eru þessi réttindi tryggð öllum einstaklingum í hinum ýmsu alþjóðasamningum óháð kynþætti, litarhafti, kyni, tungumáli, stjórnmálaskoðunum eða öðrum skoðunum, þjóðerni eða félagslegum uppruna, eignum, eða þjóðfélagsstöðu.

Hvaðan koma mannréttindi ?

Þrátt fyrir fjölda alþjóðasamninga og yfirlýsinga um mannréttindi þá eru alþjóðalög ekki uppspretta mannréttinda. Ef spurningunni er svarað út frá heimspekilegu sjónarhorni þá eru mannréttindi upprunnin í réttindum sem hver einstaklingur öðlast við fæðingu og eru þau sprottin af mikilvægi þess fyrir samfélagið að einstaklingar beri virðingu hver fyrir öðrum.

Margar ólíkar skoðanir eru á því hvaðan mannréttindi eru upprunnin. Margir heimspekingar trúa því að mannréttindi verði til út frá mannlegri skynsemi og samvisku sem endurspeglast í þörf mannsins til að vinna að réttlæti og frelsi. Í trúarlegum og siðferðislegum hugmyndum um uppruna mannréttinda hefur verið lögð áhersla á virðingu og mannlega reisn sem allir einstaklingar hafa rétt á.

Alþjóðasamfélagið hefur viðurkennt tilvist mannréttinda og þessi viðurkenning er látin í ljós í gegnum margs konar alþjóðlega samninga og lagabálka sem fjölmörg ríki í öllum heimshlutum eru aðilar að.

Hvað er átt við þegar talað er um að mannréttindi séu alþjóðleg ?

Þar sem mannréttindi eiga uppruna sinn að rekja til mannlegrar virðingar allra einstaklinga þá verða þau að eiga við um alla, menn, konur og börn. Allir eiga að njóta mannréttinda án mismununar eins og á kynferði, kynþætti, litarhafti, trú, tungumáli, stjórnmálaskoðunum, þjóðerni, félagslegri stöðu og eignum. Mannréttindi eiga því við um alla einstaklinga í hvaða ríki sem er án tillits til ríkjandi stjórnarfars eða efnahagslegrar stöðu þess ríkis sem þeir búa í.

Þetta alþjóðlega eðli mannréttinda aðskilur þau frá þeim réttindum sem veitt eru á grundvelli ríkja í formi ríkisborgararéttar, eða á samfélagslegum grunni sem veitt eru sérstökum hópum, eins og fötluðum, samkynhneigðum, öldruðum o.s.frv.

 

Eru alþjóðleg gildi mannréttinda raunhæf í heimi sem einkennist af ólíkri menningu ?

Þessi spurning er skiljanleg í ljósi þess menningarlega fjölbreytileika sem í heiminum ríkir. Margir telja að ógerlegt sé að komast að sameiginlegum gildum um mannréttindi þar sem gildi eru jafn ólík og þjóðir heimsins eru margar.

Þrátt fyrir þetta er staðreyndin sú að flest ríki heims virða mannréttindaleg gildi og viljinn til að komast að samkomulagi um mannréttindi er mikill sem sést einna best í samningum eins og Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Eins er víst að þrátt fyrir að menningarheimar séu í mörgu ólíkir þá má finna ákveðin grunngildi sem hvert ríki þekkir. Þessi sameiginlegu gildi eru þau sem leggja grunninn að alþjóðlegri samvinnu, eins og þeirri sem á sér stað á vettvangi Sameinuðu þjóðanna.

Þegar ríki eru gerð ábyrg fyrir virðingu og varðveislu mannréttinda er því ekki verið að þrýsta utanaðkomandi gildum sem eru viðkomandi ríki óskiljanleg. Heldur er í raun verið að nýta alþjóðleg gildi, sem reist eru á grunni sameiginlegrar visku og þekkingu allra ríkja.

 

Eru einhver mannréttindi mikilvægari en önnur ?

Öll mannréttindi ættu að vera jafn mikilvæg og engin ein réttindi eru öðrum fremri. Brot á mannréttindum hafa alltaf áhrif á önnur réttindi.

Öll mannréttindi eru ómissandi, ódeilanleg og samtvinnuð. Mannréttindi eru ódeilanleg á þann hátt að til dæmis efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi verða að vera metin til jafns við borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Mannréttindi eru samtvinnuð á þann hátt að erfitt er að gera grein fyrir ákveðnum réttindum í einangrun frá öðrum. Það er til dæmis erfitt að fjalla um réttinn til vinnu án þess að rétturinn til menntunar komi þar nærri. Þegar einstaklingur sveltur vegna fátæktar eða skorts, eða honum er mismunað vegna kynþáttar, litarhafts, kyns, trúar eða tungumáls, er ljóst að það er honum lítils virði að hafa rétt til þess að kjósa.

Það er því mikilvægt að líta á mannréttindi sem eina heild því innbyrðis hafa þau öll áhrif á hvert annað.

 

Hvaða skyldum ber ríkjum að gegna eftir að þau hafa samþykkt mannréttindasamninga á alþjóðlegum vettvangi ?

Þegar ríki hefur undirritað alþjóðlegan samning um mannréttindi þá ber því að fara eftir þeim ákvæðum sem finna má í samningnum. Ríkið er skylt til að vernda mannréttindi einstaklinganna sem búa innan lögsögu þess.

Þær skyldur sem samningarnir leggja á ríki eru mismunandi eftir því hvaða samningur á við. Almennt fela samningarnir í sér að ríki virði mannréttindi allra sem búa undir lögsögu þess og ber því að vernda einstaklinga fyrir mannréttindabrotum af höndum þriðja aðila. Jafnframt ber ríkinu að fylgja eftir ákvæðum samningsins til þess að ganga úr skugga um að einstaklingar og hópar búi við þau mannréttindi sem þeir hafa rétt til þess að njóta.

Til þess að virða mannréttindi er mikilvægt að ekki séu höfð afskipti af réttindum annarra og ekki má reyna að koma í veg fyrir að einstaklingar eða hópar njóti réttinda sinna. Ríki ættu því til dæmis aldrei að takmarka réttindi einstaklinga til þess að kjósa eða til þess að mynda samtök.

Til þess að vernda mannréttindi þurfa ríki að koma í veg fyrir að utanaðkomandi þriðji aðili hafi afskipti af mennréttindum annarra. Til dæmis þurfa ríki að tryggja gott aðgengi að menntun svo að foreldrar og vinnuveitendur hindri ekki stúlkur í að sækja menntun sína.

Til þess að ganga úr skugga um að einstaklingar fái að njóta mannréttinda þurfa ríki að taka þátt í starfsemi sem eykur líkurnar á að fólk sé hæft til að mæta þörfum sínum. Aðgerðir sem þessar fela til dæmis í sér aðgengilegt og öflugt heilbrigðiskerfi, menntakerfi og aðgengi að félagslegri þjónustu og aðstoð. Ríkið þarf því að tryggja að innan þess sé að finna grundvöll að því að einstaklingar fái mannréttinda sinna notið.

Alþjóðamannréttindasamningar taka þó tillit til þeirra takmarkana sem geta mætt ríki þegar það framkvæmir ákvæði samningsins. Til dæmis tekur alþjóðasamningur um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi tillit til þess að ríki geta ekki alltaf veitt þau réttindi sem samningurinn kveður á um, eins og réttindi til þess að hafa aðgang að vatni. Þrátt fyrir þetta verða ríki að tryggja að markvisst sé unnið að því að tryggja mannréttindi þeirra einstaklinga sem þar búa.

 

Hafa einstaklingar, líkt og ríki, skyldur gagnvart mannréttindum ?

Einstaklingar, alþjóðastofnanir og aðrir aðilar sem ekki eru tengdir ríkjum geta borið ákveðnar skyldur gagnvart mannréttindum. Foreldrar hafa til dæmis ákveðnum skyldum að gegna samkvæmt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Einstaklingar hafa líka skyldum að gegna gagnvart samfélaginu sem þeir búa í og ber hverjum einstaklingi að virða mannréttindi annarra.

Samkvæmt alþjóðasáttmálum er það þó fyrst og fremst ríkið sem ber skyldu gagnvart mannréttindum.

 

Er munur á einstaklingsréttindum og réttindum sem eru sameiginleg ?

Stundum er einungis hægt að tryggja mannréttindi allra með því að virða sameiginleg réttindi einstaklinga sem tilheyra sama hópi. Þegar fjallað er um sameiginleg réttindi eða réttindi sérstakra hópa þá er til dæmis átt við minnihlutahópa hvers samfélags, en þeir geta falið í sér að fólk sé af ólíku þjóðerni eða aðhyllist ólík trúarbrögð en meirihluti samfélagsins.

Þegar ákveðinna mannréttinda er krafist þá er alltaf áhrifaríkast að fólk sameinist og krefjist þeirra í sameiningu. Það er þó ekki alltaf einfalt fyrir einstaklinga að krefjast sameiginlegra réttinda. Vandamálin eru einna helst lögfræðileg og fela oft á tíðum í sér spurninguna; hver hefur rétt til þess að krefjast hvers? Sum hópréttindi eru einnig álitin ógna hagsmunum alls samfélagsins eða ákveðinna einstaklinga innan hópsins. Þegar sameiginlegra réttinda er krafist þarf því alltaf að taka tillit til takmarkandi þátta og þeirra áhrifa sem krafan til sameiginlegra réttinda hefur á réttindi annara, jafnvel samfélagsins í heild.

 

Geta mannréttindi dregið úr fátækt ?

Fátækt er ekki eingöngu skortur á efnahagslegum gæðum, eignum, sparifé og atvinnuleysi. Fátækt felur einnig í sér skort á líkamlegum og félagslegum gæðum líkt og andlegri og líkamlegri heilsu, frelsi frá ótta og ofbeldi, félaglegri tileinkun, menningarlegri sjálfsmynd, skipulagshæfileikum, tækifærum til þess að hafa áhrif á stjórnmál og tækifærum til þess að lifa með mannlegri reisn og virðugleika.

Mannréttindabrot geta í senn verið bæði orsök og afleiðing fátæktar. Helstu stefnumarkmið þróunaráætlana er að minnka eða útrýma fátækt og þau markmið grundvallast einmitt á mannréttindum.

Mannréttindi gera kröfu um að í aðgerðum sem framkvæmdar eru til þess að draga úr fátækt sé farið eftir eftirfarandi markmiðum;

• Að koma auga á hvar hjálpar er mest þörf og í kjölfarið þurfa aðgerðir að miða að því að bættum hag þeirra allra fátækustu sé veittur forgangur.
• Að greina rætur vandans og hvaðan mismunun sprettur.
• Að ganga úr skugga um að allar aðgerðir sem framkvæmdar eru til þess að draga úr fátækt séu í samræmi við alþjóðlega mannréttindasamninga.
• Að ganga úr skugga um að gott samband og samræmi sé á milli hinna ýmsu þátta sem byggja upp samfélagslegan grunn, eins og t.d efnahagsáætlanir, þróun atvinnulífs og markaðar, frumkvæðis í atvinnulífinu og stjórnarhátta. Gæta þarf að ábyrgðarskyldu og gagnsæi í starfsháttum.
• Að tryggja að einstaklingar njóti grundvallar borgaralegra og stjórnmálalegra réttinda og að þeim sé tryggð þátttaka í samfélaginu, þeir hafi aðgang að upplýsingum og njóti funda- og félagafrelsis.
• Að fylgjast vel með öllum merkjum um aukna fátækt og stöðu efnahagslegra og félagslegra réttinda í samfélaginu.

 

Hafa mannréttindi áhrif á skilvirkni, gagnsæi starfshátta og ábyrgðarskyldu stjórnvalda ?

Hugtakið stjórnvald felur í sér hina fjölmörgu starfsferla, stofnanir og framkvæmdir ríkisvaldsins. Hugmyndirnar um skilvirk stjórnvöld komust á kreik undir lok níunda áratugarins þegar almenningur byrjaði að efast um ágæti stjórnvalda og tilfinnanlegur skortur á virðingu mannréttinda hafði rutt sér til rúms.

Hugmyndirnar um skilvirkt ríkisvald og mannréttindi styrkja hvor aðra því báðar eru hugmyndirnar byggðar á grundvallaratriðum eins og þátttöku, ábyrgðarskyldu, gagnsæi og ríkisábyrgð.

Mannréttindi krefjast umhverfis sem einkennist af skipulagningu, stjórnun og framkvæmdamöguleikum. Það er sérstaklega mikilvægt að til staðar séu viðeigandi reglugerðir, stofnanir og starfshættir sem leggja ramma utan um starfsemi ríkisins. Mannréttindi setja ákveðinn mælikvarða á framkvæmdir og starfshætti ríkja og annarra stofnana og gera þau ábyrg fyrir hegðun sinni. Á sama tíma á stefnumótun skilvirks ríkisvalds að gera einstaklingum kleyft að njóta frelsis og mannlegrar reisnar.

Þrátt fyrir að mannréttindi færi einstaklingum og hópum kraft til þess að standa fyrir þeim réttindum sem alþjóðlegir mannréttindasamningar kveða á um þá geta mannréttindi aldrei verið virt eða vernduð að nægjanlegu marki ef skilvirkni, gagnsæi og ábyrgðarskylda stjórnvalda er ekki til staðar.

Auk viðeigandi laga þá þurfa stjórnmála-, stjórnunar- og stjórnsýsluferlar ásamt stofnunum að vera í stakk búin til þess að bregðast við þörfum og réttindum þeirra einstaklinga sem í samfélaginu búa. Ekki er hægt að fella skilvirk stjórnvöld inn í ákveðið, fastmótað form því stjórnsýslustofnanir og starfshættir þróast eftir því sem árin líða og samfélög þróast.

Mannréttindi styrkja skilvirkni, gagnsæi og ábyrgðarskyldu stjórnvalda. Mannréttindi krefjast þess að mannréttindasamningar nái fram að ganga inn í löggjöf ríkja, stefnumótun stjórnvalda og framkvæmd. Þau krefjast þess einnig að réttaröryggis sé gætt og að stjórnvöld geri sér grein fyrir því að trúverðugleiki lýðræðis byggist á  viðbrögðum þess við efnahagslegum, stjórnmálalegum og félagslegum kröfum almennings. Auk þess þurfa stjórnvöld að gera sér grein fyrir því að þau hafa áhrif á nauðsynlegar þjóðfélagsbreytingar, sérstaklega þær sem tengjast jafnrétti kynjanna og jafnrétti kynþátta, og þau þurfa að efna til þátttöku almennings í stjórnmálum og efla almenna þekkingu samfélagsmála. Ef trúverðugleiki lýðræðis á að viðhaldast er einnig mikilvægt að stjórnvöld vinni staðfastlega gegn spillingu og ofbeldisfullum átökum.