Mannréttindakerfi Ameríku

Samtök Ameríkuríkja OAS voru stofnsett með undirritun OAS samningsins þann 30. apríl árið 1948, á níundu alþjóðaráðstefnu Ameríkuríkja. Samningurinn gekk í gildi árið 1951. Á ráðstefnunni var einnig skrifað undir amerísku yfirlýsinguna um réttindi og skyldur manna. Mörg ákvæði OAS samningsins fjalla um lýðræði og mannréttindi, eins og réttinn til menntunar, jafnréttis og efnahagslegra réttinda.

Með OAS samningnum voru settar á fót tvær stofnanir sem er sérstaklega ætlað að efla og vernda mannréttindi: Mannréttindadómstóll Ameríkuríkja og Mannréttindanefnd Ameríkuríkja.

Samtök Ameríkuríkja - OAS

Starfsemi OAS nær yfir fimm svið. Í fyrsta lagi vinnur stofnunin að frekara lýðræði með því að stuðla að málfrelsi og frekari þátttöku almennings í stjórnun ríkjanna sem og í samfélaginu öllu. Jafnframt því er unnið að því að uppræta spillingu innan stjórnkerfisins. Í öðru lagi vinnur stofnunin að því að efla mannréttindi, sérstaklega réttindi kvenna, réttindi barna og menningarleg réttindi. Í þriðja lagi vinnur stofnunin að frekari friði í Ameríku sem og í heiminum öllum, með aðgerðum gegn hryðjuverkum og með því að fjarlægja gamlar jarðsprengjur af ófriðarsvæðum. Í fjórða lagi vinnur stofnunin að réttarreglu með því að styrkja lagaþróun innan Ameríku og með því að vinna að upprætingu ólöglegrar fíkniefnaneyslu og mansali, ásamt því að vinna gegn glæpastarfsemi. Í fimmta og síðasta lagi vinnur stofnunin að því að styrkja efnahag svæðisins. Stofnunin styður frjáls viðskipti á milli Ameríkuríkjanna, hún vinnur að uppbyggingu í vísindum, í fjarskiptatækni sem og annarri tækni, ferðaþjónustu og á sviði sjáfbærrar þróunar og umhverfismála.

Jafnframt þessu vinnur stofnunin að því að draga úr fátækt og efla menntun ásamt því að vinna með atvinnumál hverskonar.

Öll Ameríkuríkin 35 hafa fullgilt OAS samningin og eru aðilar að stofnuninni.

OAS samingurinn hefur gengið í gegnum nokkrar breytingar. Með Buenos Aires viðaukanum árið 1967 var uppbygging stofnunarinnar breytt og í kjölfarið fékk mannréttindanefndin aukið vægi og var gerð að einni meginstofnun OAS. Einnig var árið 1985 samþykktur Cartegena de Indias viðaukinn.

Helstu stofnanir OAS

Allsherjarþingið – The General Assembly

Allsherjarþingið fer með æðsta ákvarðanatökuvald stofnunarinnar. Þingið fundar einu sinni á ári. Eru það utanríkisráðherrar aðildarríkjanna sem skipa þingið. Allsherjarþingið útbýr aðgerðaáætlun stofnunarinnar og fer með stefnumótun. Þingið sér einnig um að kjósa meðlimi mannréttindanefndarinnar, hún sér einnig um að samþykkja fjárlög nefndarinnar og Mannréttindómstóls Ameríkuríkja og fer jafnframt yfir ársskýrslu stofnananna. Allsherjarþingið sér þó ekki um að útnefna dómara við dómstólinn heldur er það á höndum ríkjanna.

Fastaráðið – The Permanent Council

Fastaráðið samanstendur af einum sendiherra frá hverju aðildarríki og skipar ríkisstjórn aðildarríkisins þann fulltrúa. Síðan 1985 hefur fastaráðið farið með það hlutverk að yfirfara ársskýrslur mannréttindanefndarinnar og mannréttindadómstólsins áður en þær eru lagðar fyrir Allsherjarþingið.

Skrifstofa aðalritara – The General Secretariat

Aðalritarinn er skipaður af Allsherjarþinginu til fimm ára. Aðalritarinn má taka þátt í öllum fundum OAS, án þess þó að hafa atkvæðarétt. Honum er þó heimilt að láta skoðanir sínar í ljós. Ritarinn sinnir verkefnum sem honum eru sett af Allsherjarþinginu og koma fram í grein 112 og 113 í OAS sáttmálanum. Undir aðalritarann heyrir 21 undirnefnd sem aðstoða ritarann við þau verkefni sem honum ber að sinna.

Mannréttindastofnanir OAS

Mannréttindanefnd Ameríkuríkjanna

Mannréttindanefnd Ameríkuríkjanna var stofnsett árið 1959 og fór fyrsti fundur hennar fram árið 1960. Buenos Aires viðaukinn hafði í för með sér að stofnunin varð að fastastofnun innan OAS. Viðaukinn kveður á um helsta hlutverk mannréttindanefndarinnar sem er að efla og vernda mannréttindi. Starf nefndarinnar felur einna helst í sér;

1. Að taka á móti, greina og rannsaka kvartanir einstaklinga um mannréttindabrot samkvæmt 44. og 55. grein sáttmálans.
2. Að fylgjast með stöðu mannréttindamála í aðildarríkjum OAS og gefa út sérstakar skýrslur um aðstæður innan ákveðins ríkis, þegar henni finnst nauðsyn vera til.
3. Að fara í almennar vettvangsferðir til þess að öðlast frekari skilning á hvernig stöðu mannréttindamála er háttað á svæðinu. Einnig fer hún í sérstakar vettvangsferðir þar sem sérstakar aðstæður eru rannsakaðar. Eftir ferðirnar gefur nefndin út skýrslu þar sem hún segir frá athugunum sínum. Skýrslan er síðan lögð fyrir Allsherjarþingið.
4. Að stuðla að almennri meðvitund almennings á mikilvægi mannréttinda og virðingu þeirra í Ameríku. Til þess að stuðla að vitundarvakningu gefur nefndin út ýmis konar fræðsluefni, t.d fræðsluefni um mikilvægi sjálfstæðra dómstóla, um aðgerðir skæruliða, um mannréttindamál kvenna og minnihlutahópa, sem og mannréttindi innfæddra.
5. Að skipuleggja og halda ráðstefnur, fræðslufundi og námskeið með ríkisstjórnum aðildarríkjanna og háskólum. Tilgangurinn er að miðla upplýsingum og bæta vitneskju um málefni er tengjast mannréttindakerfi Ameríku.
6. Að ráðleggja aðildarríkjum OAS um aðgerðir sem stuðlað geta að eflingu og virðingu mannréttinda.
7. Að fara fram á að ríki tileinki sér varúðarráðstafanir til að koma í veg fyrir alvarlegan misbrest á mannréttindum í sérstökum málum. Nefndin getur líka farið fram á að dómstóllinn beiti sérstökum bráðabirgðaaðgerðum í málum þar sem fólk er í hættu statt, jafnvel þó að málið hafi ekki borist mannréttindadómstólnum.
8. Að leggja mál fyrir Mannréttindadómstól Ameríkuríkja og vera viðstödd þegar málrekstur á sér stað.
9. Að biðja um ráðgefandi álit frá dómstólnum um túlkun ákvæða mannréttindasáttmálans.

Mannréttindadómstóll Ameríkuríkjanna

Mannréttindadómstóllinn var settur á fót í kjölfar fullgildingar mannréttindasáttmála Ameríku árið 1978. Í dómstólnum sitja sjö dómarar, sem hver um sig er tilnefndur og kosinn til sex ára í senn. Er það í höndum aðildarríkja mannréttindasáttmálans að kjósa dómara. Hver dómari má einungis vera endurkjörinn einu sinni.

Lögsaga dómstólsins er takmörkuð. Hann hefur einungis heimild til að hlýða á mál ef;

1. ríkið sem á í hlut hefur fullgilt Mannréttindasáttmála Ameríku,
2. ríkið hefur samþykkt valfrjálsa lögsögu dómstólsins,
3. mannréttindanefndin hefur lokið við rannsókn sína málinu,
4. málinu var vísað til dómstólsins af mannréttindanefndinni eða ríkinu sjálfu, innan þriggja mánaða frá því að mannréttindanefndin gaf út skýrslu um viðkomandi málefni. Einstaklingar geta ekki upp á eigin spýtur leitað til dómstólsins.

Þegar mannréttindanefndin fer með mál til dómstólsins þá er upprunalegi umsækjandinn látinn vita. Umsækjandinn eða lögfræðingur hans geta á þessum tímapunkti farið fram á að sérstökum aðferðum sé beitt við vissar aðstæður, eins og að beita sérstakri varkárni gagnvart vitnum og að sönnunargögn málsins séu í öruggum höndum.

Málarekstur er bæði munnlegur og skriflegur. Undir venjulegum kringumstæðum eru réttarhöldin opin almenningi en dómstóllinn má loka þeim ef hann sér góða og gilda ástæðu til.

Umræður og umhugsun dómstólsins eru ávallt trúnaðarmál, en dómar hans og álit eru gerð opinber. Ef niðurstaða dómstólsins er sú að brotið hafi verið gegn mannréttindum, dæmir hann svo að slík brot verði leiðrétt. Dómstóllinn má veita fórnarlambi mannréttindabrotanna skaðabætur fyrir líkamlegt eða tilfinningalegt tjón og/eða fyrir lögfræðikostnaði, en hann greiðir ekki bætur fyrir hegningarkostnað.

Helstu mannréttindasamningar og yfirlýsingar

Yfirlýsing Ameríku um réttindi og skyldur mannsins

Yfirlýsingin um réttindi og skyldur mannsins var undirrituð í apríl árið 1948. Var hún fyrsta alþjóðlega yfirlýsingin sem fjallaði um alþjóðleg mannréttindi og mikilvægi þess að efla og virða mannréttindi fólks.

Yfirlýsingin er sérstök á þann hátt að auk þess að fjalla um mikilvægi mannréttinda er líka fjallað um skyldur einstaklinga gagnvart því samfélagi sem þeir búa í. Skyldurnar eru settar fram í öðrum kafla yfirlýsingarinnar, í grein 29 til 38. Er þar til dæmis fjallað um skyldur einstaklinga gagnvart samfélaginu, skyldur foreldra gagnvart börnum sínum, skyldur einstaklinga til þess að fara eftir lögum og reglu, skyldur til að þjóna samfélaginu og þjóðinni og skyldur einstaklinga til þess að greiða skatta.

Að auki hefur yfirlýsingin yfir að geyma takmörkunarákvæði, en það felur í sér að réttindi einstaklings geti verið takmörkuð af réttindum annarra, vegna öryggis allra og til þess að gæta að velferð alls samfélagsins.

Mannréttindasáttmáli Ameríku

Mannréttindasáttmáli Ameríku var samþykktur árið 1969 og gekk í gildi árið 1978. Sáttmálinn hefur yfir að geyma mörg þau ákvæði sem finna má í mannréttindayfirlýsingunni. Er sáttmálinn bindandi fyrir þau ríki sem undirrita hann. Að mestu fjallar sáttmálinn um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og eru réttindin skilgreind betur en í mannréttindayfirlýsingunni. Í kjölfar mannréttindasáttmálans var mannréttindadómstóllinn settur á fót.

Líkt og í mannréttindayfirlýsingunni er að finna takmörkunarákvæði í sáttmálanum. Auk þess er kveðið á um aðstæður þar sem frávik frá réttindum eru réttlætanleg líkt og þegar þjóðaröryggi er í húfi, öryggi almennings er í hættu eða almenningsskipan, heilsa almennings eða siðferði og frelsi annarra. Takmörkun réttinda þarf þó að fara fram á þann hátt að takmörkunin bitni ekki sérstaklega á ákveðnum hópi þjóðfélagsins og hún sé eingöngu miðuð við það hættuástand sem hefur skapast.

Cartagena yfirlýsingin um flóttamenn

Árið 1984 undirrituðu tíu Rómönsk Ameríkuríki Cartagena yfirlýsinguna um flóttamenn. Cartegena skilgreinir hverjir teljist vera flóttamenn og gengur hún nokkuð lengra en sú skilgreining sem finna má í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Þrátt fyrir að yfirlýsingin sé ekki bindandi hefur hún orðið grunnurinn að stefnu svæðisins í málefnum flóttamanna og hefur hún verið leidd inn í landslög fjölmargra ríkja.

Samningur til að koma í veg fyrir og refsa fyrir pyndingar

Samningurinn var samþykktur þann 9. desember árið 1985 og gekk hann í gildi þann 28. febrúar árið 1987. Í samningnum er lagt blátt bann við pyndingum og grimmilegum, ómannúðlegum og niðurlægjandi refsingum eða meðferð. Ríki sem aðilar eru að samningnum ber skylda til að leggja fram skýrslur til mannréttindanefndarinnar vegna allra aðgerða sem framkvæmdar eru til þess að framfylgja ákvæðum samningsins.

Viðauki við mannréttindasáttmála Ameríku um afnám dauðarefsingar

Viðauki þessi var samþykktur þann 8. júní árið 1990. Í júlí árið 2004 voru 8 Ameríkuríki aðilar að samningnum. Aðildarríkjum er heimilt að lýsa því yfir við undirskrift samningsins að þau ætli að beita dauðarefsingum þegar um mjög alvarlega stríðsglæpi er að ræða og þegar ófriður ríkir. Ber þá ríkinu að fara eftir alþjóðalögum. Slíkar refsingar þarf þó skilyrðislaust að tilkynna.

Samningur gegn þvinguðum mannshvörfum

Samningurinn var samþykktur þann 9. júní árið 1994 og gekk í gildi 28. mars árið 1996. Samningurinn fjallar um málefni sem þjakað hefur ríki Rómönsku Ameríku í áratugi. Í samningnum er þvingað mannshvarf skilgreint svo þegar einhver, hvort sem það eru einstaklingar eða hópar, í umboði ríkis eða með vitneskju ríkis, sviptir annan einstakling frelsi sínu.

Aðildarríki samningsins hafa samþykkt að leggja bann við þvinguðum mannshvörfum og refsa þeim sem gera tilraun til þess að fremja slíkan glæp.

Samningur um verndun gegn, refsingu gegn,  og afnámi á ofbeldi gegn konum

Samningurinn gekk í gildi 2. mars árið 1995. Í samningnum er öll misnotkun sem framkvæmd er á grundvelli kynferðis og leiðir til líkamlegs eða sálfræðilegs skaða fordæmd, hvort sem um er að ræða atburði sem eiga sér stað opinberlega eða atburði sem eiga sér stað innan veggja heimilisins.

Ríki sem aðilar eru að samningnum þurfa að koma á sérstökum lögum, til þess að geta komið í veg fyrir og refsað fyrir ofbeldisverknaði gegn konum. Jafnframt því þurfa ríkin reglulega að leggja fram skýrslur um framvindu samningsins innan ríkisins. Ef meint brot hafa verið framin gegn ákvæðum samningsins geta einstaklingar, hópar eða viðurkennd félagasamtök leitað til mannréttindanefndarinnar með mál sitt.

Samningur um afnám allrar mismunununar í garð fatlaðra einstaklinga

Samningurinn var samþykktur þann 7. júní árið 1999 og gekk hann í gildi þann 14. september árið 2001.

Er samningnum skipt í fjóra hluta;

1. ákvæði um varnir gegn mismunun og upprætingu mismununar á grundvelli fötlunar og ákvæði um samlögun fatlaðra inn í samfélagið,
2. skyldur ríkja,
3. skilgreiningar á fötlun og mismunun,
4. útfærsla samningsins.

Aðildarríkjum ber að gera allar ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að auðvelda fötluðum að samlagast þjóðfélaginu. Þarf slík samlögun þó að fara fram á þann hátt að hún sé ekki grundvölluð á mismunum. Skyldur ríkjanna eru til dæmis að ganga úr skugga um að fatlaðir einstaklingar hafi gott aðgengi að byggingum og að efla fyrirbyggjandi aðgerðir svo möguleikar á gagnlegri meðferð séu meiri. Ríkjum ber einnig að fræða almenning um fötlun til þess að uppræta fordóma og mismunun byggða á þeim.

Frekari upplýsingar um mannréttindakerfi Evrópu má finna á vefsíðu OAS og á vefsíðu mannréttindadómstóls Ameríku.

Einnig er hægt að finna gagnlegar upplýsingar á vefsíðu Cejil samtakana.

Senda grein