Mannréttindakerfi Afríku

Afríska mannréttindakerfið

Mannréttindakerfi Afríku fellur undir Einingarsamtök Afríku (AU). Samtökin leystu af hólmi OAU stofnunina (Organisation of African Unity) sem stofnuð var þann 25. maí árið 1963. Einingarsamtök Afríku starfa á grunni Stjórnarskrársáttmála Afríku sem var undirritaður í Lomé árið 2000. Einingarsamtökin voru formlega stofnsett árið 2001 þegar Stjórnarskrársáttmálinn gekk í gildi og starfsemi samtakanna hófst þann 9. júlí árið 2002.

Einingarsamtök Afríku starfa á ólíkari og víðtækari hátt en fyrirennari þess, en OAU einbeitti sér einna helst að þremur markmiðum; a) að vernda fullveldi Afríku b) að efla samstöðu Afríkuríkjanna c) og að stefna að fullu frelsi ríkjanna undan oki nýlendustefnunnar ásamt því að efla alþjóðlega samvinnu.

Jafnframt því að stefna að fyrri markmiðum OAU þá leggja Einingarsamtökin einnig sérstaka áherslu á virðingu og verndun mannréttinda, lýðræðis og að við völd séu skilvirkar og áreiðanlegar ríkisstjórnir.

Markmið með starfsemi Einingarsamtaka Afríku (AU) eru eftirfarandi;

• stuðla að friði,
• stuðla að öryggi og stöðugleika innan Afríku,
• stuðla að lýðræði og lýðræðislegum stofnunum,
• stuðla að skilvirkum og áreiðanlegum ríkisstjórnum,
• stuðla að verndun og virðingu mannréttinda, samkvæmt mannréttindasáttmála Afríku og öðrum mannréttindasamningum.

Stofnanir Einingarsamtaka Afríku eru;

Afríkuráðið - The Assembly of the Union

Þetta er æðsta stofnun samtakanna og funda þar saman æðstu menn hvers aðildarríkis og/eða sérstakir fulltrúar þeirra að minnsta kosti einu sinni á ári. Stofnunin fer með ákvarðanatökuvald ásamt því að framfylgja eftirliti og sjá um stefnumótun Einingarsamtakanna. Stofnunin tekur við skýrslum eða álitsgerðum frá öðrum stofnunum samtakanna, fer yfir þær, greinir og tekur síðan ákvarðanir út frá þeim. Stofnunin sér einnig um að koma á fót nýjum stofnunum ásamt því að kjósa fulltrúa mannréttindanefndar samtakanna og dómara Mannréttindadómstólsins. Stofnun þessi fer einnig með það hlutverk að samþykkja árlega skýrslu Afríkunefndarinnar (The Commission).

Framkvæmdarráðið – The Executive Council

Þar sitja ráðherrar sem skipaðir eru af ríkisstjórnum aðildarríkjanna. Hlutverk Framkvæmdarráðsins er tvenns konar. Í fyrsta lagi á ráðið að samræma og taka stefnumótandi ákvarðanir í málum þar sem öll aðildarríkin hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta eins og í málefnum er varða erlend viðskipti, umhverfisvernd, mannúðarmál, áfallastjórnun t.d vegna náttúruhamfara, menntun, menningu, heilsu, mannauðsstjórnun, þróunarmál og félagslegt öryggi. Í öðru lagi á ráðið að íhuga mál sem vísað er til þess ásamt því að hafa eftirlit með framkvæmd stefnumótunar sem mótuð er af Afríkuráðinu.

Afríkunefndin – The Commission

Í nefndinni sitja nefndarformaður, staðgengill nefndarformannsins og átta nefndarmenn ásamt starfsfólki. Nefndin starfar sem aðalskrifstofa Einingarsambands Afríku.

Nefnd fastafulltrúa – The Permanent Representatives Committee

Í nefndinni sitja fastafulltrúar hvers aðildarríkis og sér hún um allan undirbúning fyrir starf Framkvæmdarráðsins.

Sam-afríska þingið - Pan African Parliament

Þetta er sam–afrískt þing sem á að tryggja fulla þátttöku Afríkubúa í þeirri samþættingu sem stefnt er að í álfunni, á sviði ríkisstjórnunar, sem og í efnahags- og þróunarmálum. Fulltrúarnir sem á þinginu sitja eru kosnir eða skipaðir af þjóðþingum. Hvert aðildarríki hefur heimild til þess að skipa fimm fulltrúa á þingið og verður að minnsta kosti einn þeirra að vera kona.

Fyrst um sinn verður þingið ráðgefandi ásamt því að vera álitsgjafi. Þingið getur rætt um mannréttindamál og komið með ráðleggingar í málum er tengjast mannréttindum, lýðræði eða stjórnarháttum. Þingið á að vera ráðgefandi þangað til aðildarríkin ákveða að gefa því frekara löggjafarvald. Þegar aðildarríkin eru tilbúin til þess að veita þinginu löggjafarvald, er það á höndum Afríkuráðsins að skilgreina í hverju það löggjafarvald er fólgið.

Félags-, menningar- og efnahagsmálanefndin - ECOSOCC

Efnahags, félags og menningarráð Einingarsamtaka Afríku er ráðgefandi. Í ráðinu má finna ólíka starfshópa sem koma frá aðildarríkjum bandalagsins. Nefndin hefur það hlutverk að gefa Afríkubúum tækifæri á því að taka þátt í starfsemi Einingarsamtakanna.

Mannréttindanefnd Afríku – The African Commission on Human and Peoples´ Rights

Mannréttindanefndin var stofnsett árið 1987 og heyrir hún undir Mannréttindasáttmála Afríku. Nefndin samanstendur af ellefu fulltrúum sem Afríkuráðið kýs úr hópi fulltrúa sem aðildarríkin hafa valið. Nefndin hittist tvisvar á ári. Mannréttindasáttmáli Afríku fjallar um starfsemi nefndarinnar sem er þríþætt. Í fyrsta lagi fer nefndin yfir skýrslur sem aðildarríkin leggja til, í öðru lagi fer hún yfir þær kvartanir sem berast frá einstaklingum og ríkjum og í þriðja lagi túlkar nefndin ákvæði mannréttindasáttmálans.

Ríki sem eru aðilar að sáttmálanum þurfa að leggja fram skýrslur á tveggja ára fresti þar sem útlistað er hvaða aðgerðir ríkið hefur framkvæmt til þess að koma sáttmálanum í gildi.

Mannréttindadómstóll Afríku – The African Court on Human and Peoples´ Rights

Mannréttindasáttmáli Afríku gerði í upphafi ekki ráð fyrir að stofnaður yrði sérstakur mannréttindadómstóll. Árið 1998 varð breyting þar á þegar Einingasamtökin samþykktu viðauka við mannréttindasáttmálann. Viðaukinn kveður á um stofnun mannréttindadómstóls og gekk viðaukinn í gildi þann 25. janúar árið 2004. Í júlí árið 2004 ákváðu Einingarsamtökin að mannréttindadómstóllinn myndi sameinast Réttindadómstóli Afríku, the African Court of Justice, og mun hann dæma í mannréttindamálum á grundvelli Mannréttindasáttmála Afríku. Enn sem komið er hefur samruninn ekki átt sér stað. Í dómstólnum munu sitja ellefu dómarar sem kjörnir eru af Afríkuráðinu. Kjörtímabil dómaranna eru 6 ár en þeim er ekki heimilt að sitja lengur en í tvö kjörtímabil. Allir dómararnir, fyrir utan forseta dómstólsins, munu sinna starfi sínu í hlutastarfi.

Dómstóllinn á að vera ráðgefandi og er honum heimilt að gefa ráðgefandi álit um öll lögfræðileg málefni sem tengjast Mannréttindasáttmála Afríku eða öðrum samningum. Einnig geta allar stofnanir innan Einingarsamtakanna beðið dómstólinn um ráðgefandi álit. Afrísk félagasamtök sem viðurkennd eru af Einingasamtökunum geta einnig leitað eftir því að fá ráðgjöf og álit frá dómstólnum. Afríkunefndin (The Commission), ríki og ríkisstofnanir aðildarríkja geta sent mál til dómstólsins um leið og ríkið sem í hlut á hefur samþykkt og fullgilt viðaukann um stofnun dómstólsins. Einstaklingar og félagasamtök hafa þó ekki aðgang að dómstólnum. Dómstólnum er því ekki heimilt að rannsaka einstaklingsbundin mál, nema að ríkið sem í hlut á hafi lagt fram skriflega yfirlýsingu um að það telji dómstólinn hæfan til þess að taka á móti málinu.

Þegar mannréttindadómstóllinn hefur dæmt í máli þá er niðurstaða hans óhagganleg og ekki er hægt að áfrýja málinu. Dómar dómstólsins eiga að vera bindandi fyrir aðildarríki samtakanna. Í ársskýrslu sinni ber dómstólnum að taka fram hvaða ríki fara ekki eftir ákvörðunum hans. Er það á höndum framkvæmdaráðsins að rannsaka slík mál fyrir Afríkuráðið.

Nefnd Afríku um réttindi og velferð barnsins – The Rights and the Welfare of the Child

Nefnd þessi var sett á fót í kjölfar stofnunar sáttmála Afríku um réttindi og velferð barnsins. Afríkuráðið kýs ellefu meðlimi úr hópi fólks sem aðildarríki sáttmálans hafa valið. Hlutverk nefndarinnar er að efla og vernda réttindi barna, safna viðeigandi upplýsingum um ákveðin mál, greina og meta vandamál sem tengjast börnum, skipuleggja fundi, móta reglur sem miða eiga að því að vernda réttindi barna og hafa eftirlit með útfærslu og framkvæmd þeirra réttinda sem sáttmálinn kveður á um.

Sem hluti af eftirlitsferlinu er ríkjum skylt að leggja fram skýrslur um framkvæmd samningsins á þriggja ára fresti.

Nefndin hefur heimild til þess að stunda rannsóknir á málefnum tengdum samningnum, inn í þá heimild fellur að nefndin getur rannsakað hvort ríki fari í raun eftir ákvæðum sáttmálans. Nefndin getur einnig farið fram á að ríki gefi frá sér upplýsingar um útfærslu ríkisins á samningnum.

Friðar- og öryggisráð (PSC)

Viðauki við mannréttindasáttmálann sem kveður á um Friðar- og öryggisráð Einingarsamtaka Afríku gekk í gildi 26. desember árið 2003, og hefur meirihluti aðildarríkja samtakanna samþykkt hann. Viðaukinn kveður á um að í ráðinu sitji 15 aðildarríki Einingarsamtakanna. Ráðið á að halda á lofti gildum samtakanna og fellur undir það íhlutun af mannúðarástæðum, virðing fyrir stjórnarskrárbundnum stjórnvöldum, viðhald réttarreglu og mannréttindi.

Í viðaukanum eru markmið Friðar- og öryggisráðsins upptalin og eru þau til dæmis þau að ráðið á gera ráð fyrir að átök og umfangsmikil mannréttindabrot eigi sér stað. Markmið ráðsins er einnig að efla og hvetja til lýðræðislegra stjórnarhátta, góðs stjórnarfars, réttarreglu, eflingu og virðingu mannréttinda og að virðing sé borin fyrir friðhelgi lífs og alþjóðlegum mannúðarlögum. Viðaukinn fjallar einnig um stofnun sérstaks varaherliðs sem er í viðbragðsstöðu ef ráðið ákveður að íhlutun sé viðeigandi vegna mannúðarástæðna.

Sérstakar tækninefndir – The Specialized Technical Committees

Þetta eru sérstakar nefndir sem sérhæfa sig í ákveðnum málaflokkum og í þeim sitja sérfræðingar í þeim málefnum sem nefndin sérhæfir sig í.

Nefndirnar eru eftirfarandi;

• nefnd sem sérhæfir sig í landbúnaðarmálum og efnahagsmálum dreifbýlisins,
• nefnd sem sérhæfir sig í gengis- og fjármálum,
• nefnd sem sér um viðskipti, tollamál og innflytjendamál,
• nefnd sem sér um málefni er tengjast iðnaði, vísindum, tækni, orku og náttúruauðlindum sem og umhverfismálum hverskonar,
• nefnd  sem sér um samgöngumál og málefni er tengjast ferðamennsku og ferðaþjónustu,
• nefnd sem fjallar um heilsuvernd, atvinnu- og félagsmál
• og nefnd sem hefur á sinni könnu menntamál, menningarmál og mannauðsstjórnun.

Fjármálastofnanir

Fjármálastofnanir samtakanna eru eftirfarandi;

• The African Central Bank
• The African Monetary Fund – gjaldeyrissjóður Afríku
• The African Investment Bank – Fjárfestingabanki Afríku

Helstu samningar

Mannréttindakerfi Afríku samanstendur af fimm samningum og eru þeir eftirfarandi;

Sáttmáli Afríku um mannréttindi og réttindi þjóðarinnar (The African Charter on Human and People´s Rights) sem gekk í gildi árið 1986. Ákveðin nefnd fylgist með framkvæmd samningsins og kallast hún The African Commission on Human and People´s rights. Hlutverk nefndarinnar er að tryggja að mannréttindi fólks séu vernduð í samræmi við ákvæði sáttmálans. Mannréttindasáttmáli Afríku er bindandi fyrir öll aðildarríkin og nær hann yfir fjögur svið réttinda; einstaklingsréttinda, réttinda fólks, skyldur ríkja og skyldur einstaklinga.

Sáttmálinn kveður á um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem og borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Sáttmálinn fjallar einnig um sameiginleg réttindi fólksins, en ekki einungis réttindi hvers einstaklings. Sáttmálinn gerir einnig ráð fyrir því að hver einstaklingur hafi ákveðnum skyldum að gegna gagnvart samfélaginu.

Stjórnarskrársáttmáli Einingarsamtaka Afríku (The Constitutive Act of the African Union)

Stjórnarskrársáttmáli Einingarsamtaka Afríku var undirritaður árið 2000 í Lomé, Togo og gekk hann í gildi þann 26. maí árið 2001. Í formála sáttmálans er greint frá því að  leiðtogar Afríkuríkja séu ákveðnir í því að efla og vernda mannréttindi ásamt lýðræðislegum stofnunum. Einnig er kveðið á um eflingu skilvirkra og lýðræðislegra stjórnvalda og eflingu réttaröryggis. Að minnsta kosti fimm grundvallarreglur Einingarsamtakanna eru tileinkuð mannréttindum.

Viðauki við sáttmála Afríku um mannréttindi og réttindi þjóðarinnar um réttindi kvenna í Afríku.

Sérstakur viðauki við Mannréttindasáttmála Afríku um réttindi kvenna var undirritaður þann 11. júlí árið 2003 en hann hefur ekki enn verið fullgiltur. Í viðaukanum er að finna 32 greinar sem fjalla um ýmis réttindi, eins og borgaraleg, stjórnmálaleg, efnahagsleg og félagsleg réttindi. Í 4. grein er lagt algjört bann við ofbeldi gegn konum og í 5. grein er bann lagt við umskurði kvenna. Í grein 14 er að finna víðtæk réttindi á sviði heilsu. Í greininni er fjallað um réttindi kvenna til þess að ákveða hvort þær vilji eignast börn, og hversu mörg börn þær vilji eignast. Einnig er kveðið á um réttindi kvenna til þess að velja sér getnaðarvörn við sitt hæfi og réttinn til þess að vera vernduð gegn kynsjúkdómum eins og  HIV sjúkdómnum. Jafnframt því er kveðið á um réttindi eins og réttinn til þess að vita hvort maki sé haldinn einhverjum sjúkdómum, t.d. kynsjúkdómum. Síðast en ekki síst er kveðið á um réttindi kvenna til þess að fara í fóstureyðingu í kjölfar kynferðislegrar árásar, eins og nauðgunar eða sifjaspells, eða ef þungun ógnar lífi móðurinnar og/eða lífi fóstursins.

Í viðaukanum er einnig fjallað um nauðsyn þess að gæta að sérþörfum kvenna á meðan stríðsátök standa yfir. Ríkjum ber skylda til að vernda konur sem leita sér hælis eða eru flóttamenn eða hafa verið útskúfaðar frá samfélögum sínum vegna kynferðisofbeldis sem þær hafa orðið fyrir. Einnig er kveðið á um að allt kynferðisofbeldi sem konur verða fyrir í stríðsátökum verði flokkað sem stríðsglæpir, þjóðarmorð, eða glæpir gegn mannkyninu og verði slík mál lögsótt á þeim grundvelli.

Viðaukinn gerir grein fyrir því að aðildarríkjum samningsins sé skylt að leggja fram tímabilsskýrslur um framvindu samningsins innan ríkisins. Einnig er fjallað um heimildina til að leita til mannréttindadómstólsins þegar vafamál koma upp við framkvæmd samningsins innan aðildarríkjanna. Dómstóllinn getur þá verið fenginn til þess að túlka vafamál sem upp koma vegna túlkunar á ákvæðum sáttmálans.

Samningur um sérstök málefni er varða flóttamenn í Afríku (The convention on Specific Aspects of the Refugee problem in Africa). Afríski flóttamannasamningurinn var fyrsti svæðisbundni samningurinn sem tekinn var upp í Afríku. Gekk hann í gildi árið 1969.

Sáttmáli Afríku um réttindi og velferð barna (The African Charter on the Rights and Welfare of the Child). Samningurinn var tekinn upp í júlí árið 1990 og gekk hann í gildi þann 29. nóvember árið 1999. Í kjölfar sáttmálans var the African Committee of Experts on the Rights and Welfare of the child sett á fót. Hefur nefndin það hlutverk að vernda og stuðla að réttindum og velferð barna. 

Frekari upplýsingar er hægt að fá á heimasíðu Einingarsamtaka Afríku.

Senda grein