Aðild einstaklinga að þjóðarétti
Kerfi þjóðaréttarins byggist á því að ríkin sjálf, fullvalda ríki, setja þjóðaréttarlögin; þannig mynduðust þjóðaréttarvenjur og alþjóðasamningar eru gerðir ríkja í milli. Ríkin ákveða sjálf hvort þau hlíta þjóðaréttarreglum eða ekki. Því var það lengst af svo, að einungis sjálfstæð fullvalda ríki gátu átt í málarekstri á grundvelli alþjóðalaga, aðeins ríki voru viðurkenndir aðilar að þjóðarétti.
Þetta breyttist þegar Alþjóðadómstóllinn í Haag komst að þeirri niðurstöðu, í ráðgefandi áliti sínu árið 1949, að alþjóðastofnanir gætu átt slíka aðild, í því tilviki Sameinuðu þjóðirnar.
Með Nürnberg og Tókíó réttarhöldunum eftir stríð var því jafnframt slegið föstu, að undir vissum kringumstæðum gætu einstaklingar líka orðið aðilar að þjóðarétti. Þar voru einstaklingar dregnir fyrir dómstóla, sem sérstaklega voru til þess stofnaðir að fjalla um stríðglæpi þeirra sem töpuðu heimstyrjöldinni síðari og því slegið föstu, að þeir gætu ekki réttlætt gerðir sínar með því, að þeir hefðu einungis verið að hlýða fyrirskipunum yfirboðara sinna. Margir einstaklingar voru fundnir sekir um glæpi gegn mannkyninu og þeim refsað með lífláti eða fangelsisdómum.
Sakar- og refsiábyrgð einstaklinga hefur síðan verið áréttuð í hinum sérstöku dómstólum, sem settir hafa verið á laggirnar til þess að fjalla um stríðsglæpina í fyrrum Júgóslavíu og Rwanda og nú síðast með stofnun Alþjóðlega glæpadómstólsins í Róm.
Í kjölfar réttarhaldanna eftir seinni heimsstyrjöldina var refsiábyrgð einstaklinga lögleidd með aþjóðasamningi um þjóðarmorð – The Genocide Convention frá 1948 - en hann gerði ráð fyrir, að um slík mál væri fjallað annaðhvort fyrir dómstólum í heimalandi viðkomandi einstaklings eða af sérstökum alþjóðdómstóli.
En hvað þá með réttindi einstaklinga?
Lengi höfðu verið við lýði bæði venjureglur og milliríkjasamningar um meðferð þegna eins ríkis innan landamæra annarra ríkja. Væri brotið á þegni eða hópi þegna frá tilteknu ríki var það stjórn þess ríkis sem ákvað, hvort eitthvað skyldi við því gert. Ríkið var þá fyrst og fremst að leita réttar síns, brotið var talið gegn ríkinu en ekki einstaklingunum. Ef brotlega ríkið féllst á að greiða bætur fyrir brot sitt var ríkisstjórn þolendanna í sjálfvald sett, hvort þær kæmu þeim til góða að einhverju eða öllu leyti. Jafnframt taldi ríkisvaldið sér frjálst að fara með þegna sína eins og því sýndist. Þetta breyttist með tilkomu mannréttindasamninganna; með þeim var byrjað að gera ráðstafanir til þess að einstaklingar gætu leitað réttar síns gegn eigin ríkisvaldi, sem virti mannréttindi þeirra að vettugi.
Með tilkomu Mannréttindanefndar og -dómstóls Evrópu 1953 var brotið blað í þessum efnum. Einstaklingurinn gat, eftir að hafa reynt til þrautar í heimalandi sínu án árangurs, leitað réttar síns í Strassbourg gegn eigin ríki væri það aðili að Mannréttindasáttmála Evrópu og hefði viðurkennt dómstólinn. Þess má þó geta, að nú er það skylda allra ríkjanna í Evrópuráðinu að gangast undir sáttmálann og viðurkenna dómstólinn. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna var þetta einnig viðurkennt, þótt í veikari mynd væri, með því að setja upp nefnd á grundvelli alþjóðsamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem gat tekið við kærum frá einstaklingum gegn eigin ríki, sömuleiðis eftir að hafa leitað allra leiða í réttarkerfinu heima fyrir og að því tilskyldu, að ríki þeirra ætti aðild að samningnum og hefði samþykkt kæruheimild þegna sinna. Mannréttindanefndin getur hinsvegar ekki kveðið upp dóma aðeins álit en þau álit hafa haft talsverð áhrif. Fleiri slíkar nefndir hafa orðið til á undanförnum árum.
Þá geta einstaklingar í vissum tilvikum leitað réttar síns fyrir dómstóli Evrópusambandsins, Evrópudómstólnum, með mál á þeim sviðum sem Rómarsamningurinn tekur til.
Þetta breyttist þegar Alþjóðadómstóllinn í Haag komst að þeirri niðurstöðu, í ráðgefandi áliti sínu árið 1949, að alþjóðastofnanir gætu átt slíka aðild, í því tilviki Sameinuðu þjóðirnar.
Með Nürnberg og Tókíó réttarhöldunum eftir stríð var því jafnframt slegið föstu, að undir vissum kringumstæðum gætu einstaklingar líka orðið aðilar að þjóðarétti. Þar voru einstaklingar dregnir fyrir dómstóla, sem sérstaklega voru til þess stofnaðir að fjalla um stríðglæpi þeirra sem töpuðu heimstyrjöldinni síðari og því slegið föstu, að þeir gætu ekki réttlætt gerðir sínar með því, að þeir hefðu einungis verið að hlýða fyrirskipunum yfirboðara sinna. Margir einstaklingar voru fundnir sekir um glæpi gegn mannkyninu og þeim refsað með lífláti eða fangelsisdómum.
Sakar- og refsiábyrgð einstaklinga hefur síðan verið áréttuð í hinum sérstöku dómstólum, sem settir hafa verið á laggirnar til þess að fjalla um stríðsglæpina í fyrrum Júgóslavíu og Rwanda og nú síðast með stofnun Alþjóðlega glæpadómstólsins í Róm.
Í kjölfar réttarhaldanna eftir seinni heimsstyrjöldina var refsiábyrgð einstaklinga lögleidd með aþjóðasamningi um þjóðarmorð – The Genocide Convention frá 1948 - en hann gerði ráð fyrir, að um slík mál væri fjallað annaðhvort fyrir dómstólum í heimalandi viðkomandi einstaklings eða af sérstökum alþjóðdómstóli.
En hvað þá með réttindi einstaklinga?
Lengi höfðu verið við lýði bæði venjureglur og milliríkjasamningar um meðferð þegna eins ríkis innan landamæra annarra ríkja. Væri brotið á þegni eða hópi þegna frá tilteknu ríki var það stjórn þess ríkis sem ákvað, hvort eitthvað skyldi við því gert. Ríkið var þá fyrst og fremst að leita réttar síns, brotið var talið gegn ríkinu en ekki einstaklingunum. Ef brotlega ríkið féllst á að greiða bætur fyrir brot sitt var ríkisstjórn þolendanna í sjálfvald sett, hvort þær kæmu þeim til góða að einhverju eða öllu leyti. Jafnframt taldi ríkisvaldið sér frjálst að fara með þegna sína eins og því sýndist. Þetta breyttist með tilkomu mannréttindasamninganna; með þeim var byrjað að gera ráðstafanir til þess að einstaklingar gætu leitað réttar síns gegn eigin ríkisvaldi, sem virti mannréttindi þeirra að vettugi.
Með tilkomu Mannréttindanefndar og -dómstóls Evrópu 1953 var brotið blað í þessum efnum. Einstaklingurinn gat, eftir að hafa reynt til þrautar í heimalandi sínu án árangurs, leitað réttar síns í Strassbourg gegn eigin ríki væri það aðili að Mannréttindasáttmála Evrópu og hefði viðurkennt dómstólinn. Þess má þó geta, að nú er það skylda allra ríkjanna í Evrópuráðinu að gangast undir sáttmálann og viðurkenna dómstólinn. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna var þetta einnig viðurkennt, þótt í veikari mynd væri, með því að setja upp nefnd á grundvelli alþjóðsamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem gat tekið við kærum frá einstaklingum gegn eigin ríki, sömuleiðis eftir að hafa leitað allra leiða í réttarkerfinu heima fyrir og að því tilskyldu, að ríki þeirra ætti aðild að samningnum og hefði samþykkt kæruheimild þegna sinna. Mannréttindanefndin getur hinsvegar ekki kveðið upp dóma aðeins álit en þau álit hafa haft talsverð áhrif. Fleiri slíkar nefndir hafa orðið til á undanförnum árum.
Þá geta einstaklingar í vissum tilvikum leitað réttar síns fyrir dómstóli Evrópusambandsins, Evrópudómstólnum, með mál á þeim sviðum sem Rómarsamningurinn tekur til.