Lög um atvinnuréttindi útlendinga

2002 nr. 97 10. maí

Tóku gildi 1. janúar 2003. Breytt með l. 84/2003 (tóku gildi 10. apríl 2003; EES-samningurinn: V eða VIII. viðauki), l. 19/2004 (tóku gildi 1. maí 2004) og l. 139/2005 (tóku gildi 30. des. 2005).

I. kafli. Almenn ákvæði.

1. gr. Gildissvið.

Ákvæðilaga þessara gilda um heimildútlendinga til atvinnu hér á landi. Um undanþágu frá kröfu um atvinnuleyfi gilda ákvæði III. kafla.

Íslenskir ríkisborgarar geta einnig borið skyldur samkvæmtlögunum.

2. gr. Tilgangur.

Lögin gefa heimild til að veita atvinnuleyfi vegna starfaútlendinga hér á landi í samræmi við stefnu stjórnvalda hverju sinni.

Lögunum er einnig ætlað að tryggja réttaröryggiútlendinga sem koma til landsins í atvinnuskyni og kveða á um réttútlendinga til atvinnu hér á landi að ákveðnum skilyrðum fullnægðum.

3. gr. Orðskýringar.

Merking orða ílögum þessum er sem hér segir:
  1. Atvinnuleyfi: Leyfi sem félagsmálaráðherra veitirútlendingi til að starfa hér á landi eða atvinnurekanda til að ráðaútlending í starf.
   2. Tímabundið atvinnuleyfi: Tímabundið leyfi veitt atvinnurekanda til að ráðaútlending til starfa.
   3. Atvinnuleyfi til sérhæfðra starfsmanna: Tímabundið leyfi veittútlendingi vegna sérhæfðra verkefna.
   4. Óbundið atvinnuleyfi: Ótímabundið leyfi veittútlendingi til að vinna á Íslandi.
   5. Atvinnuleyfi vegna námsdvalar og vistráðningar: Atvinnuleyfi erlendra námsmanna í íslenskum skólum eða vegna samninga um vistráðningu á heimili.
   6. Atvinnurekandi: Einstaklingur eða fyrirtæki sem er með atvinnurekstur hér á landi án tillits til þess hvernig rekstrarformi og eignarhaldi er háttað.
   7. [Búsetuleyfi: Leyfi sem felur í sér rétt til ótímabundinnar dvalar skv. 15. gr.laga umútlendinga.]¹⁾
   8. Útlendingur: Einstaklingur sem ekki hefur íslenskan ríkisborgararétt.
   9. Nánustu aðstandendur: Maki, sambúðarmaki, samvistarmaki, niðjar yngri en 18 ára og ættmenniútlendings eða maka að feðgatali.
   ¹⁾L. 84/2003, 1. gr.

4. gr. Framkvæmdlaganna.

Félagsmálaráðherra fer með yfirstjórn mála samkvæmtlögunum og setur með reglugerð¹⁾ nánari ákvæði um framkvæmd þeirra.

Vinnumálastofnun fer í umboði ráðherra með framkvæmdlaganna.
¹⁾Rg. 339/2005.

II. kafli. Atvinnuleyfi.

5. gr. Almennt.

Atvinnuleyfi veitir rétt til að vinna hér á landi samkvæmt þeimlögum og reglum sem gilda á íslenskum vinnumarkaði.

Leyfi samkvæmtlögum þessum er heimilt að binda skilyrðum öðrum en þeim er koma fram ílögum þessum og ráðherra telur nauðsynleg vegna mikilvægra almannahagsmuna.

Vinnumálastofnun skal gefa út atvinnuleyfi samkvæmt nánari ákvæðum sem sett skulu í reglugerð.¹⁾
¹⁾Rg. 339/2005.

6. gr. Óheimilt er að veitaútlendingi atvinnuleyfi sem dvelst hér á landi án dvalarleyfis eða hefur verið gert að fara af landi brott samkvæmtlögum umútlendinga. Sé þessu skilyrði ekki fullnægt ogútlendingurinn dvelst í landinu á grundvelli bráðabirgðadvalarleyfis samkvæmtlögum umútlendinga má veita honum tímabundið atvinnuleyfi að uppfylltum skilyrðum 3. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 8. gr.

Óheimilt er hverjum manni, félagi eða stofnun, sem rekur atvinnu eða starfrækir fyrirtæki, hverju nafni sem það nefnist, að ráðaútlending til starfa, hvort heldur er um langan tíma eða skamman, eða hlutast til um aðútlendingur flytjist til landsins í því skyni án atvinnuleyfis.

Útlendingi er óheimilt að ráða sig í vinnu eða starfa sjálfstætt nema leyfi hafi verið veitt samkvæmtlögum þessum.

7. gr. Tímabundið atvinnuleyfi.

Tímabundið atvinnuleyfi er veitt atvinnurekanda til að ráðaútlending til starfa. Skilyrði þess að atvinnuleyfi megi veita samkvæmt þessari grein eru eftirfarandi:
   a. Að kunnáttumenn verði ekki fengnir innan lands, atvinnuvegi landsins skorti vinnuafl eða aðrar sérstakar ástæður mæli með leyfisveitingu. Áður en atvinnuleyfi er veitt ber atvinnurekanda að hafa leitað til svæðisvinnumiðlunar eftir vinnuafli, nema slík leit verði fyrirsjáanlega árangurslaus að mati Vinnumálastofnunar.
   b. Að fyrir liggi umsögn stéttarfélags á staðnum í hlutaðeigandi starfsgrein eða viðkomandi landssambands. Umsögn skal liggja fyrir innan 14 daga frá móttöku umsagnaraðila á umsókn um atvinnuleyfi. Þó er heimilt í sérstökum tilvikum að víkja frá þessu skilyrði þegar ekki er til að dreifa stéttarfélagi eða landssambandi í hlutaðeigandi starfsgrein.
   c. Að fyrir liggi undirskrifaður ráðningarsamningur til tiltekins tíma eða verkefnis sem tryggi starfsmanni laun og önnur starfskjör til jafns við heimamenn, sbr.lög um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda.
   d. Að atvinnurekandi sjúkratryggi erlendan starfsmann þannig að hann njóti verndar til jafns við ákvæði almannatryggingalaga.
   e. Að atvinnurekandi ábyrgist greiðslu á heimflutningi starfsmanns að starfstíma loknum ef starfsmaður verður óvinnufær um lengri tíma vegna veikinda eða slysa og ef um er að ræða ráðningarslit sem starfsmaður á ekki sök á. Í ráðningarsamningi komi fram til hvaða lands heimflutningur nær.
   f. Aðlagt hafi verið fram fullnægjandi heilbrigðisvottorð.

Heimilt er að veita tímabundið atvinnuleyfi vegna nánustu aðstandendaútlendings sem fengið hefur búsetuleyfi og óbundið atvinnuleyfi. Skilyrði er að áður hafi verið veitt dvalarleyfi samkvæmt ákvæðumlaga umútlendinga um dvalarleyfi fyrir aðstandendur. Við veitingu leyfis samkvæmt þessari málsgrein er heimilt að víkja frá skilyrðum a- og e-liðar 1. mgr.

Heimilt er að veita tímabundið atvinnuleyfi vegnaútlendings, sem sótt hefur um hæli, þar til ákvörðun hefur verið tekin um hælisumsóknina, svo og vegnaútlendings, sem fengið hefur endanlega synjun um hæli eða dvalarleyfi, þar til brottvísun kemur til framkvæmda, ef rík mannúðarsjónarmið standa til þess. Skilyrði er að áður hafiútlendingi verið veitt bráðabirgðadvalarleyfi samkvæmtlögum umútlendinga. Við veitingu leyfis samkvæmt þessari málsgrein er heimilt að víkja frá skilyrðum a-, b- og e-liðar 1. mgr.

[Óheimilt er að veita dvalar- og atvinnuleyfi samkvæmtlögum þessum vegna starfa hjá starfsmannaleigum.

Félagsmálaráðherra getur með reglugerð¹⁾ sett nánari ákvæði um tímabundin atvinnuleyfi.]²⁾
¹⁾Rg. 339/2005. ²⁾L. 139/2005, 16. gr.

8. gr. Tímabundið atvinnuleyfi skal liggja fyrir áður enútlendingur kemur í fyrsta skipti til starfa á Íslandi. Frá þessu má þó víkja ef ríkar sanngirnisástæður eru fyrir hendi, einnig ef skilyrði skv. 1. mgr. 6. gr. og 3. mgr. 7. gr. eru fyrir hendi.

Atvinnuleyfi sem veitt er í fyrsta skipti skal eigi veitt til lengri tíma en eins árs. Heimilt er að framlengja það um allt að tvö ár í senn, enda séu uppfyllt skilyrði sem fram koma í a–c-liðum 1. mgr. 7. gr.

Hafi ríki gert samning við Ísland umatvinnuréttindi er heimilt að veitaútlendingi frá því ríki atvinnuleyfi til lengri tíma en greinir í 2. mgr. Hið sama gildir ef ríki er aðili að alþjóðasamningum um félagsleg réttindi sem Ísland hefur fullgilt.

9. gr. Íslenskukennsla og samfélagsfræðsla.

Atvinnurekandi og stéttarfélag skulu veita starfsmanni með tímabundið atvinnuleyfi upplýsingar um grunnnámskeið í íslensku fyrirútlendinga, samfélagsfræðslu og aðra þá fræðslu sem honum og fjölskyldu hans stendur til boða.

10. gr. Atvinnuleyfi til sérhæfðra starfsmanna.

Heimilt er við sérstakar aðstæður að veitaútlendingi, sem fyrirhugað er að senda hingað til lands á vegum fyrirtækis sem ekki hefur starfsstöð hér á landi, tímabundið atvinnuleyfi, að uppfylltum skilyrðum c–f-liðar 1. mgr. 7. gr.

Þjónustusamningur við fyrirtæki hér á landi skal liggja fyrir. Í samningnum skal m.a. koma fram að skilyrði viðskiptanna sé að starfsmaður hins erlenda fyrirtækis annist þjónustuna.

Leyfi samkvæmt þessari grein skal að jafnaði ekki veitt til lengri tíma en sex mánaða á grundvelli sama þjónustusamnings.

Atvinnuleyfi veitt samkvæmt þessari grein skal liggja fyrir áður enútlendingur kemur til landsins.

11. gr. Óbundið atvinnuleyfi.

Heimilt er að veitaútlendingi óbundið atvinnuleyfi. Skilyrði þess að atvinnuleyfi megi veita samkvæmt þessari grein eru eftirfarandi:
   a. að hann hafi áttlögheimili og dvalið samfellt á Íslandi í þrjú ár,
   b. að hann hafi öðlast búsetuleyfi á Íslandi samkvæmtlögum umútlendinga,
   c. að áður hafi verið veitt leyfi skv. 7. gr.

Víkja má frá skilyrðum 1. mgr. ef íslenskur ríkisborgari færlögskilnað eða slítur sambúð eða samvist við erlendan maka sinn. Þarf hjúskapur, staðfest samvist eða skráð sambúð að hafa varað í a.m.k. tvö ár og erlendi makinn þarf að hafa áttlögheimili hér á landi samfellt í a.m.k. sama tíma. Enn fremur er heimilt að víkja frá skilyrðum 1. mgr. vegna erlends maka ef um andlát íslensks maka er að ræða eða í hlut á makiútlendings sem hefur óbundið atvinnuleyfi eða börn hans 18 ára og eldri.

Víkja má frá skilyrði c-liðar 1. mgr. ef um er að ræðaútlending sem verið hefur í námi hér á landi að lágmarki í þrjú ár og lokið því.

Heimilt er að veitaútlendingi, sem hefur fengið landvist hér á landi sem flóttamaður, óbundið atvinnuleyfi.

Leyfi samkvæmt þessari grein gildir meðanútlendingur hefurlögheimili hérlendis.

12. gr. Atvinnuleyfi vegna námsdvalar.

Heimilt er að veitaútlendingi, sem stundar fullt nám hér á landi samkvæmt vottorði frá hlutaðeigandi skóla, leyfi til að stunda vinnu sem hluta af námi, með námi eða í námsleyfum, enda sé námsframvinda eðlileg.

Skilyrði fyrir veitingu leyfis samkvæmt þessari grein er framvísun innritunarvottorðs hlutaðeigandi skóla. Leyfi skal ekki veitt til lengri tíma en sex mánaða í senn. Heimilt er að framlengja atvinnuleyfi vegna námsdvalar gegn innritunarvottorði og vottorði um námsframvindu.

Skilyrði þess að atvinnuleyfi sé veitt á grundvelli þessarar greinar er aðútlendingur hafilagt fram fullnægjandi heilbrigðisvottorð.

Í reglugerð¹⁾ skal kveðið nánar á um atvinnuleyfi vegna námsdvalar, þ.m.t. hámarksvinnustundafjölda.
¹⁾Rg. 339/2005.

13. gr. Atvinnuleyfi vegna vistráðningar.

Heimilt er að veita leyfi til að ráðaútlending á aldrinum 18–26 ára í vist á íslenskt heimili.

Skilyrði fyrir veitingu leyfis er að fyrir liggi skriflegur samningur milli aðila þar sem fram kemur m.a. gildistími samnings, hlunnindi að því er varðar fæði og húsnæði, daglegur vinnutími, daglegur og vikulegur hvíldartími, réttur til að stunda nám og ákvæði um sjúkra- og slysatryggingar. Fæði og húsnæði skal vera ókeypis.

Skilyrði þess að atvinnuleyfi sé veitt á grundvelli þessarar greinar er aðútlendingur hafilagt fram fullnægjandi heilbrigðisvottorð.

Óheimilt er að veita leyfi til ráðningar sama einstaklings skv. 1. mgr. til lengri tíma en eins árs.

Vinnumálastofnun skal gefa út nauðsynleg eyðublöð vegna samninga um vistráðningu. Á eyðublaðið skal prenta upplýsingar um ábyrgð þess sem ræður til sínútlending í vist, m.a. í sambandi við sjúkra- og slysatryggingar og önnur hlunnindi.

Vinnumálastofnun skal ákveða upphæð vasapeninga sem greiða skalútlendingi sem ráðinn hefur verið í vist skv. 1. mgr.

Vinnumálastofnun er heimilt að fela stofnun eða fyrirtæki alla milligöngu og eftirlit með ráðningum skv. 1. mgr.

Nánar skal kveða á um skilyrði þessa ákvæðis í reglugerð.¹⁾
¹⁾Rg. 339/2005.

III. kafli. Undanþáguákvæði.

14. gr. Eftirtaldir eru undanþegnir kröfu um atvinnuleyfi:
   [a. Ríkisborgarar í aðildarríkjum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu og aðrirútlendingar sem falla undir reglur samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu, með þeim takmörkunum sem þar greinir og nánar skal kveðið á um í reglugerð.]¹⁾
   [b. ]¹⁾ Útlendingar sem hafa verið íslenskir ríkisborgarar frá fæðingu en hafa misst íslenskan ríkisborgararétt.
   [c. ]¹⁾ Erlendir makar íslenskra ríkisborgara og börn þeirra að 18 ára aldri.
   [d. ]¹⁾ Útlendingar í einkaþjónustu sendimanna erlendra ríkja.
   ¹⁾L. 84/2003, 2. gr.

15. gr. Eftirtaldirútlendingar eru undanþegnir kröfu um atvinnuleyfi vegna vinnu í allt að fjórar vikur á ári hér á landi:
   a. Vísindamenn og fyrirlesarar að því leyti sem varðar kennslu eða hliðstæða starfsemi.
   b. Listamenn, að undanskildum hljóðfæraleikurum sem ráða sig til starfa á veitingahúsum. Undanþága samkvæmt þessum lið tekur ekki til dansara sem koma fram á næturklúbbum, sbr. i-lið 9. gr.laga um veitinga- og gististaði, nr. 67/1985, sbr. lög nr. 66/2000.
   c. Íþróttaþjálfarar.
   d. Fulltrúar í viðskiptaerindum fyrir fyrirtæki sem ekki hafa útibú hérlendis.
   e. Ökumenn fólksflutningabifreiða sem skráðar eru í erlendu ríki, enda hafi þeir komið með erlenda ferðamenn í bifreiðunum til landsins.
   f. Blaða- og fréttamenn erlendra fjölmiðla sem eru í þjónustu fyrirtækja sem ekki hafa starfsstöð á Íslandi.
   g. Starfsmenn, ráðgjafar og leiðbeinendur sem vinna að sérhæfðri samsetningu, uppsetningu, eftirliti eða viðgerð tækja.

Ráðherra getur sett reglur¹⁾ sem skilgreina nánar einstök störf sem falla undir undanþágu samkvæmt þessari grein.
¹⁾Rg. 339/2005.

IV. kafli. Afturköllun atvinnuleyfis og viðurlög.

16. gr. Afturköllun.

Vinnumálastofnun er heimilt að afturkalla atvinnuleyfi efútlendingur eða atvinnurekandi hefur við umsókn, gegn betri vitund, veitt rangar upplýsingar eða leynt atvikum sem hefðu getað haft verulega þýðingu við leyfisveitinguna eða ekki er lengur fullnægt skilyrðum fyrir veitingu atvinnuleyfis eða það leiðir að öðru leyti af almennum stjórnsýslureglum.

17. gr. Refsiákvæði.

Það varðar sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum ef maður:
a. af ásetningi eða gáleysi brýtur gegnlögum þessum eða reglum settum samkvæmt þeim eða
b. af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veitir í máli samkvæmtlögum þessum upplýsingar sem eru í verulegum atriðum rangar eða augljóslega villandi.

Það varðar sektum eða fangelsi allt að tveimur árum ef maður:
   a. af ásetningi eða stórfelldu gáleysi nýtir starfskraftaútlendings sem ekki hefur atvinnuleyfi samkvæmtlögunum,
   b. af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hefur milligöngu um vinnu eða húsnæði fyrirútlending eða gefur út eða miðlar yfirlýsingum, umsögnum eða skjölum til notkunar í máli samkvæmtlögunum ef hann með því notfærir sér ótilhlýðilega aðstæðurútlendingsins,
   c. af ásetningi með því að vekja, styrkja eða hagnýta sér ranga eða óljósa hugmynd, eða á annan ótilhlýðilegan hátt, tælirútlending til að koma til landsins í atvinnuskyni,
   d. í hagnaðarskyni aðstoðarútlending við að stunda atvinnu án tilskilinna leyfa.

Það varðar sektum eða fangelsi allt að fimm árum að reka skipulagða starfsemi til að aðstoðaútlendinga við að starfa hér á landi án atvinnuleyfis samkvæmtlögum þessum.

Þegar brot er framið í starfsemilögaðila má geralögaðilanum sekt skv. II. kafla A almennra hegningarlaga.

Tilraun eða hlutdeild í brotum álögum þessum er refsiverð eftir því sem segir í III. kafla almennra hegningarlaga.

18. gr. Heimflutningur.

Sá sem hefur milligöngu um aðútlendingur flytjist til landsins í atvinnuskyni án tilskilinna leyfa, sbr. b- og c-lið 2. mgr. 17. gr., skal greiða allan kostnað við að flytjaútlending úr landi.

V. kafli. Samráð Vinnumálastofnunar og Útlendingastofnunar.

19. gr. Samráðsnefnd.

Vinnumálastofnun og Útlendingastofnun skulu koma á fót sérstakri samráðsnefnd vegna framkvæmdarlaga þessara.

Samráðsnefndin skal skipuð fjórum mönnum og skipar hvor stofnunin tvo menn í nefndina. Skipunartími nefndarinnar er tvö ár. Samráðsnefndin velur formann úr hópi nefndarmanna. Skal formaður annast boðun funda og stjórn þeirra.

20. gr. Vinnumálastofnun skal tilkynna allar atvinnuleyfisveitingar og synjanir til Útlendingastofnunar.

Útlendingastofnun skal í samráði við Vinnumálastofnun gefa út skírteini þar sem m.a. komi fram upplýsingar um dvalarleyfi og réttindiútlendingsins til að stunda vinnu á Íslandi. Þar skulu einnig vera nauðsynlegar persónuupplýsingar. Heimilt er að krefja umsækjanda um atvinnuleyfi um endurgjald fyrir skírteinið. Endurgjaldið skal ekki vera hærra en sem nemur kostnaði við útgáfu þess.

VI. kafli. Málsmeðferð.

21. gr. Almennar reglur um málsmeðferð.

Stjórnsýslulögin gilda um meðferð mála nema annað leiði aflögum þessum.

22. gr. Málshraði.

Vinnumálastofnun skal taka ákvörðun um hvort orðið er við umsókn um atvinnuleyfi svo fljótt sem verða má og eigi síðar en tveimur mánuðum eftir að umsókn berst.

Þegar fyrirsjáanlegt er að afgreiðsla máls muni tefjast ber að skýra aðila máls frá því. Skal þá upplýst um ástæðu tafanna og hvenær ákvörðunar er að vænta.

23. gr. Leiðbeiningarskylda.

Í máli er varðar synjun eða afturköllun atvinnuleyfis skal stjórnvald leiðbeinaútlendingi um kæruheimild skv. 24. gr.laganna.

24. gr. Kæruheimild.

Ákvörðun Vinnumálastofnunar um synjun eða afturköllun atvinnuleyfis má kæra til félagsmálaráðuneytis.

Nú vill umsækjandi nýta sér kæruheimild og er kærufrestur fjórar vikur frá því að tilkynning barst um ákvörðun Vinnumálastofnunar. Að öðru leyti fer um kæru skv. VII. kafla stjórnsýslulaga um stjórnsýslukæru.

VII. kafli. Ýmis ákvæði og gildistaka.

25. gr. Samstarfsnefnd.

Félagsmálaráðherra skal skipa samstarfsnefnd sem í eiga sæti fulltrúar Vinnumálastofnunar, Útlendingastofnunar, Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins. Félagsmálaráðherra skipar formann án tilnefningar. Varamenn skulu skipaðir með sama hætti.