Réttindi kvenna

Ljóst er að áhrif kynferðis eru víðtæk og hafa djúptæk áhrif á líf fólks. Að baki áhrifanna liggja fjölmargar orsakir hvort sem þær eru áþreifanlegar líffræðilegar orsakir eða óáþreifanleg áhrif hefða, gilda og viðhorfa. Áhrif kynferðis eru oft á tíðum dulin og því er hætta á að þau séu vanmetin, sérstaklega í ljósi þess hve umræða um áhrif kynferðis hefur verið lituð af viðteknum hefðum og viðhorfum.

Áhrifanna er þó að gæta hvarvetna. Innan menntakerfisins virðist val á námsgrein nátengt kynferði. Í félagsvísindadeild eru að jafnaði fleiri konur en karlar og á sama tíma eru fleiri karlar í ýmis konar tækni- og iðnnámi. Kynferði virðist einnig segja mikið til um hvernig verkaskipting innan heimilisins er háttað, þar sem karlar samkvæmt hefðinni axla ábyrgð sem fyrirvinnur en konur sjá oft og tíðum um að heimilishaldið gangi vel fyrir sig.

Á vinnumarkaði er staða kynjanna einnig ólík, sérstaklega hvað varðar metorð og laun. Rannsóknir Skrifstofu jafnréttismála hafa sýnt að störf innan uppeldis-, ummönnunar- og þjónustugeirans eru að miklu leyti í höndum kvenna. Í iðnaðar- og tæknistörfum og embættis- eða stjórnunarstörfum eru karlar í miklum meirihluta. Mikill fjöldi kvenna er i hlutastarfi á meðan slíkt heyrir til undantekninga hjá körlum. Árið 2004 voru 63% kvenna í fullu starfi samanborið við 90% karla. Mælingar hafa einnig leitt í ljós að kynjabundinn launamunur sé mikill. Árið 1980 voru konur með um 47% af atvinnutekjum karla, 52% árið 1995 og 63% árið 2004. Ásamt því skipa konur aðeins um 10% áhrifastaða á vinnumarkaðnum. Það er ljóst að staða kvenna er almennt veikari en staða karla í samfélaginu, einkum þegar litið er til launa og möguleika á starfsframa. [1]

Konur og stjórnmál

Konur á Íslandi hafa um langt skeið barist fyrir auknum stjórnmálalegum réttindum sínum. Árið 1915 fengu konur kosningarétt og kjörgengi til Alþingis. Fyrsta konan tók sæti á Alþingi árið 1922. Lengi vel sátu á Alþingi ein til tvær konur og stundum engin. Árið 1978 var hlutfall kvenna á þingi orðið 5%. Árið 1983 jókst hlutur kvenna töluvert, m.a annars með tilkomu Kvennalistans. Árið 1991 var hlutfall kvenna á þingi orðið 24% og árið 1999 komst hlutfallið upp í 25% en þá voru konur á þingi orðnar 22 en þá áttu karlar 41 sæti. Árið 2003 fækkaði konum hinsvegar úr 22 í 19 sem má teljast töluverð fækkun. Í alþingiskosningunum 25. apríl 2009 náðu 27 konur kjöri og varð hlutfall kvenna á þingi þá 42,9%.

Hlutfall kvenna í sveitarstjórnum hefur farið hægt vaxandi. Árið 1950 voru 0,6 % konur í sveitarstjórnum, 1% árið 1962, 12,4% árið 1982 og árið 2002 var hlutfallið komið upp í 31,1% en talað er um að jafnrétti sé náð þegar hlutfallsskiptingunni 40%-60% hefur verið náð.

Borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi

Á Íslandi öðluðust ógiftar konur lögræði árið 1861. Giftar konur fengu rétt til að ráðstafa sínu eigin fé árið 1890, en eiginmaðurinn réð þó enn yfir eignum búsins og stóðu þær undir öllum skuldbindingum hans. Þó mátti ekki ganga að eignum konunnar vegna slíkra skuldbindinga. Árið 1923 komst fyrst á fullt jafnræði með hjónum sem byggist á því að hvort um sig ráði eignum sínum og fé. Núgildandi lög byggja á sama grunni, sjálfstæði hvors um sig og jafnræði hjóna.

Lögum samkvæmt er mismunun eftir kynferði óheimil. Þó teljast sérstakar tímabundnar aðgerðir, sem ætlaðar eru til þess að bæta stöðu kvenna og koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna, ekki ganga gegn lögum. Einnig telst ekki til mismununar að taka sérstakt tillit til kvenna vegna þungunar eða barnsburðar.

Réttur kvenna til menntunar

Á Íslandi var réttur kvenna til menntunar takmarkaður allt fram til ársins 1911. Konur voru ekki taldar þurfa á annarri menntun að halda en þeirri sem átti við þeirra hefðbundnu félagslegu stöðu. Enda var hæfileiki kvenna til þess að mennta sig talinn afar takmarkaður. Konum var boðin kennsla í sérstökum stúlknaskólum og húsmæðraskólum. Kennslan fólst í leiðsögn í hefðbundnum verkefnum kvenna, heimilisfræðum, umönnun og hjúkrun.

Fram yfir aldamótin 1900 var aðgangur kvenna að æðri menntastofnunum takmarkaður. Þær fengu ekki námsstyrki og þeim var ekki heimilt að gegna opinberum embættum að námi loknu. Árið 1911 fengu konur sama rétt og karlar til menntunar og próftöku í öllum menntastofnunum landsins. Þær fengu einnig jafnan aðgang að styrkjum, ásamt heimild til að gegna opinberum embættum.

Grunnregla í íslensku menntakerfi í dag er að allir hafi jafna möguleika til náms, óháð kyni, efnahag, búsetu, menningarlegum og félagslegum bakgrunni.

Réttur til sömu launa

Á Íslandi hafa konur ávallt verið mjög virkar á vinnumarkaði. Framlag þeirra hefur þó ekki verið metið til jafns við framlag karla. Hér á árum áður var talið eðlilegt að konur fengju lægri laun en karlar og þá tíðkuðust jafnvel sérstakir kven-og karlataxtar þrátt fyrir að um sömu störf og sama vinnutíma hafi verið að ræða.

Árið 1958 var Ísland fyrst Norðurlandanna til að fullgilda samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 100 frá 1951. Kveður samþykktin á um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf. Alþingi samþykkti síðan árið 1961 lög um að sömu laun skyldi veita fyrir jafn verðmæt störf. Í lögunum fólst að launajöfnuður ætti að ríkja á Íslandi frá og með árinu 1967. Svo varð þó ekki og úr varð að árið 1973 var jafnlaunaráði komið á með lögum, en hlutverk þess var að stuðla að jafnrétti kvenna og karla á vinnumarkaðnum.

Fyrstu almennu jafnréttislögin voru sett árið 1976 og felldu þau fyrri lög um jafnrétti kynjanna úr gildi og Jafnréttisráð var stofnað.

Réttindi bundin í stjórnarskrá

Árið 1995 var á vorþingi Alþingis samþykktur nýr mannréttindakafli. Í honum er að finna ákvæði um réttindi kynjanna og er þar kveðið á um að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í öllu. Það var þó lögð áhersla á að ákvæði þetta kæmi ekki í veg fyrir svokallaða ,,jákvæða mismunun” þegar nauðsynlegt er að gera ákveðnum hópum hærra undir höfði en öðrum til þess að jafna réttindi þeirra.

Jafnréttislög

Núgildandi lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla eru frá 6. mars 2008, nr. 10/2008. Felldu þau úr gildi lög nr. 96/2000.

Markmið laganna er að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Allir einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kyni.

Markmiði þessu skal náð með því að:

• gæta jafnréttissjónarmiða og vinna að kynjasamþættingu í stefnumótun og ákvörðunum á öllum sviðum samfélagsins,
• vinna að jöfnum áhrifum kvenna og karla í samfélaginu,
• bæta sérstaklega stöðu kvenna og auka möguleika þeirra í samfélaginu,
• vinna gegn launamisrétti og annarri mismunun á grundvelli kyns á vinnumarkaði,
• gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf,
• efla fræðslu um jafnréttismál,
• greina tölfræðiupplýsingar eftir kyni,
• efla rannsóknir í kynjafræðum,
• vinna gegn kynbundnu ofbeldi og áreitni,
• breyta hefðbundnum kynjaímyndum og vinna gegn neikvæðum staðalímyndun um hlutverk kvenna og karla.

Félags- og tryggingamálaráðherra fer með framkvæmd laganna nema ef annars er sérstaklega getið. Jafnréttisstofa er sérstök stofnun sem heyrir undir yfirstjórn ráðherra. Hún annast stjórnsýslu á því sviði sem lögin ná til.

Verkefni sem Jafnréttisstofa annast eru meðal annars að:

• hafa eftirlit með framkvæmd laga,
• sjá um fræðslu og upplýsingastarfsemi,
• veita stjórnvöldum, stofnunum, fyrirtækjum, félögum og einstaklingum ráðgjöf í tengslum við jafnrétti kynjanna,
• koma á framfæri við ráðherra, Jafnréttisráð og önnur stjórnvöld ábendingum og tillögum um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna,
• koma með tillögur að sértækum aðgerðum, auka virkni í jafnréttismálum, m.a. með aukinni aðild karla að jafnréttisstarfi,
• auka virkni í jafnréttismálum, m.a. með aukinni aðild karla að jafnréttisstarfi,
• fylgjast með þróun jafnréttismála í þjóðfélaginu, m.a. með upplýsingaöflun og rannsóknum,
• veita jafnréttisnefndum, jafnréttisráðgjöfum og jafnréttisfulltrúum sveitarfélaga, stofnana og fyrirtækja aðstoð,
• vinna að forvörnum gegn kynbundnu ofbeldi í samstarfi við önnur stjórnvöld og samtök sem sinna slíkum forvörnum sérstaklega,
• vinna gegn launamisrétti og annarri mismunun á grundvelli kyns á vinnumarkaði,
• leita sátta í ágreiningsmálum sem Jafnréttisstofu berast og varða ákvæði laga þessara,
• breyta hefðbundnum kynjaímyndum og vinna gegn neikvæðum staðalímyndum um hlutverk kvenna og karla,
• vinna önnur verkefni í samræmi við markmið laganna samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra.

Opinberum stofnunum, atvinnurekendum og félagasamtökum er skylt að veita Jafnréttisstofu hvers konar almennar upplýsingar sem nauðsynlegar eru starfsemi hennar.

Ný lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla hefur að geyma ýmis nýmæli. Má þar nefna að úrskurðir kærunefndar jafnréttismála verða bindandi og Jafnréttisstofa fær auknar heimildir til eftirlits með framkvæmd laganna. Einnig fjölgar fulltrúum í Jafnréttisráði úr níu í ellefu og inn koma nýir aðilar, sem ekki hafa áður átt fulltrúa í ráðinu. Félags- og tryggingamálaáðherra skipar formann Jafnréttisráðs án tilnefningar.

Þá verða í ráðinu tveir fulltrúar sem tilnefndir eru sameiginlega af samtökum launafólks og tveir fulltrúar sem tilnefndir eru sameiginlega af samtökum atvinnurekenda. Hlutverk Jafnréttisráðs er aukið og er ráðinu m.a. ætlað að undirbúa jafnréttisþing í samvinnu við félags- og tryggingamálaráðherra. Þá er Jafnréttisráði ætlað að starfa í nánum tengslum við Jafnréttisstofu og vera félags- og tryggingamálaráðherra og framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu til ráðgjafar við faglega stefnumótun sem tengist jafnrétti kynjanna.

Önnur lagaleg réttindi kvenna

Lög um fæðingar- og foreldraorlof

Ný lög um fæðingar- og foreldraorlof tóku gildi þann 6. janúar árið 2000. Helstu markmiðin eru að tryggja rétt barnsins til að njóta samvista við báða foreldra og gera körlum og konum mögulegt að samræma fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku.

Lögin kveða á um samtals níu mánaða tekjutengt orlof foreldra. Móðirin hefur þriggja mánaða sjálfstæðan rétt og faðirinn sömuleiðis. Sameiginlega hafa þau skiptanlegan rétt sem eru þrír mánuðir. Sjálfstæði rétturinn er ekki framseljanlegur.

Lögin tryggja einnig sjálfstæðan rétt foreldris til 13 vikna foreldraorlofs til að annast barn. Þessi réttur er ekki framseljanlegur og nær til sömu tilvika og rétturinn til fæðingarorlofs. Rétturinn til foreldraorlofs skapast eftir sex mánaða samfellt starf, en fellur niður þegar barn hefur náð 8 ára aldri. Þessum rétti fylgir ekki réttur til greiðslu úr Fæðingarorlofssjóði.

Lögin kveða einnig sérstaklega á um réttarstöðu þungaðra kvenna, kvenna sem nýlega hafa alið börn og kvenna sem eru með barn á brjósti og þær skyldur sem atvinnurekandi hefur gagnvart þeim.

Lögin kveða einnig á um skyldur starfsmanna til að tilkynna atvinnurekenda um töku fæðingar- eða feðraorlofs. Þá skilgreina þau einnig réttarstöðu foreldra í fæðingar- eða foreldraorlofi gagnvart atvinnurekenda og ávinnslu réttinda meðan á orlofstöku stendur.

Lög um fóstureyðingar og fræðsla um kynlíf og barneignir

Í lögum um fóstureyðingar nr. 25/1975 má finna ákvæði um kynfræðslu og getnaðarvarnir. Í lögunum er einnig kveðið á um að heimilt sé að framkvæma fóstureyðingar af félagslegum og /eða læknisfræðilegum ástæðum. Kona sem verður barnshafandi í kjölfar nauðgunar hefur rétt á að fara í fóstureyðingu.

Helst skal fóstureyðing framkvæmd fyrir lok 12. viku meðgöngu og aldrei eftir 16. viku hennar, nema sérstakar læknisfræðilegar ástæður séu fyrir hendi.

Áður en aðgerð er framkvæmd er skylt að fræða konuna um þá áhættu sem hlotist getur af aðgerðinni og hvaða félagsleg aðstoð henni stendur til boða í samfélaginu. Einnig er í lögunum mælt fyrir um að við fóstureyðingu skuli farið að viðurkenndum kröfum læknisfræðinnar og sömu ráðstafanir gerðar þegar fóstureyðing er framkvæmd og við aðrar aðgerðir á spítalanum.

Hjúskaparlög

Íslensk lög kveða á um að hjón skuli í hvívetna vera jafnrétthá í hjúskap sínum og bera jafnar skyldur gagnvart hvert öðru og gagnvart börnum sínum. Hvort hjónanna ræður yfir eign sinni og svarar til skulda sinna. Sérákvæði gilda þó varðandi tilteknar eignir eins og t.d þá fasteign sem fjölskyldan býr í.

Til að vernda fjölskylduna er lögfest að samþykki beggja hjóna þurfi að vera til sölu eða veðsetningar, óháð því hver telst eigandi fasteignarinnar. Hjón geta þó samið sín á milli um aðra skipan fjármála sinna eins og t.d að eign skuli teljast séreign annars þeirra.

Hvort hjóna um sig á rétt á að fá skilnað. Er meginreglan sú að veittur er skilnaður að borði og sæng sem einskonar reynslutími. Að sex mánuðum liðnum getur hvort hjóna um sig krafist lögskilnaðar en með honum telst hjónabandinu endanlega lokið. Um fjárskipti vegna skilnaðar gildir helmingaskiptaregla. Hún felur í sér að hreinum eignum hvors hjóna er skipt til helminga á milli þeirra, hafi þau ekki samið um að önnur skipan skuli höfð á eignarfyrirkomulagi þeirra.

Foreldrar geta samið um að annað hjóna eða bæði sameiginlega fari með forsjá þeirra barna sem þau eiga saman. Ef samkomulag næst ekki um skipan mála fer ágreiningur þeirra fyrir almenna dómstóla eða þá að Dómsmálaráðuneytið úrskurðar um ágreininginn að undangengnu samþykki hjónanna.

Þegar ákvörðun er tekin um hvaða foreldri skuli fara með forsjá barns skal byggja á því hvað talið er barninu fyrir bestu. Oftast er það móðirin sem fær forsjá yfir börnum sínum eftir skilnað.

Dánarbætur

Heimilt er að greiða dánarbætur í sex mánuði þeim sem eru í hjúskap eða staðfestri sambúð og hafa misst maka sinn. Til að eftirlifandi maki eigi rétt á dánarbótum þarf hann að vera yngri en 67 ára og eiga lögheimili hér á landi. Sjómenn sem hefja töku lífeyris 60-70 ára eiga ekki rétt á dánarbótum.

Fólk í skráðri sambúð getur átt rétt á dánarbótum hafi það átt barn saman eða hafi sambúðin varað í eitt ár samfleytt. Sami réttur skapast ef konan er barnshafandi þegar sambýlismaður hennar andast.

Sex mánaða dánarbætur eru greiddar án tillits til annarra bóta. Dánarbætur vegna bótaskylds slyss eru greiddar í átta ár eftir andlát maka og eru þær ekki tekjutengdar. Sex mánaða bætur eru greiddar áfram eftir að viðtakandi er orðinn 67 ára, ef réttur til bótanna hefur skapast fyrir 67 ára aldur.

Ef eftirlifandi maki er með barn undir 18 ára aldri á framfæri sínu eða ef fjárhagslegar og félagslegar aðstæður mæla með því skulu greiddar dánarbætur í 12 mánuði til viðbótar eftir að 6 mánaða tímabilinu lýkur.

Enn fremur er heimilt að framlengja greiðslur dánarbóta um allt að 36 mánuði til viðbótar ef sérstaklega erfiðar fjárhagslegar og félagslegar aðstæður eru fyrir hendi.

Staðfesting alþjóðasamninga um mannréttindi kvenna

Ísland hefur staðfest helstu alþjóðasamninga er varða mannréttindi kvenna. Ísland staðfesti samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) nr. 100 um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafn verðmæt störf árið 1958 og samþykkt nr. 111 um misrétti með tilliti til atvinnu og starfs árið 1963.

Ísland staðfesti einnig alþjóðasamning Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum árið 1985. Ísland fullgilti auk þess Mannréttindasáttmála Evrópu árið 1953 og hefur samningurinn verið lögfestur hér á landi, með lögum nr. 62/1994. Ísland varð aðili að Félagsmálasáttmála Evrópu árið 1976. Ísland hefur undirritað en ekki fullgilt samning Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali.

Kynbundið ofbeldi

Undanfarin ár hefur umræðan um nauðganir og ofbeldi gegn konum tekið breytingum. Hún er orðin opnari og í kjölfarið er ljóst að ofbeldi gegn konum er útbreitt vandamál sem takmarkast ekki við ákveðinn þjóðfélagshóp; heimilis- og kynferðisofbeldi getur átt sér stað á hvaða heimili sem er, án tillits til stöðu eða efnahags.

Ýmiss úrræði eru til staðar fyrir þolendur kynbundins ofbeldis. Má þar nefna Kvennaathvarfið, Stígamót, Konukot sem er athvarf fyrir heimilislausar konur og Neyðarmóttöku vegna nauðgunar á Slysadeild Borgarspítalans.

• Aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna ofbeldis á heimilum og kynferðislegs ofbeldis
• Drög aðgerðahóps 16 daga átaks að heildstæðri framkvæmdaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi
• Alþjóðleg heimasíða 16 daga átaksins
• Yfirlýsing allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna um afnám alls ofbeldis gegn konum
• Orðsending frá Kofi Annan á alþjóðadegi gegn ofbeldi gegn konum 2006
• Skýrsla Kofi Annans, aðalritara Sameinuðu þjóðanna, um ofbeldi gegn konum
• Skýrsla starfshóps sem kynnti sér mismunandi löggjöf um vændi o.fl. á Norðurlöndum og víðar 2006

Mansal

Mansal er ein alvarlegasta birtingarmynd kynbundins ofbeldis en lítið er vitað um umfang þess á Íslandi. Mansal er mikið vandamál í Evrópu. Árlega eru þúsundir manna, aðallega ungar konur og börn, seld mansali og neydd út í kynlífsþrælkun og vændi eða aðra nauðungarvinnu. Þessi þrælasala nútímans á sér stað jafnt milli landa sem innan þeirra og vex tala fórnarlamba frá ári til árs. Þekktasta birtingarmynd þessa vanda er innflutningur á ungum stúlkum frá Austur-Evrópu til ríkari landa vestar í álfunni. Oftar en ekki eru þessar stúlkur lokkaðar frá heimalöndum sínum með loforðum um starf og betra líf en eru svo hnepptar í kynlífsánauð og þvingaðar út í vændi. Skemmst er að minnast þess að tugþúsundir ungra kvenna voru seldar mansali til Þýskalands til kynlífsþrælkunar á meðan á HM í knattspyrnu stóð  sumarið 2006. Skipulagðir glæpahringir standa að baki mansali í Evrópu og að mati Europol er mansal þriðja ábatasamasta starfsemi alþjóðlegra glæpahringja á eftir fíkniefnasölu og vopnaviðskiptum.

Baráttan gegn mansali er nú háð af auknum þunga á alþjóðavettvangi. Hér er um að ræða einhverja verstu skuggahlið hnattvæðingar og opinna landamæra sem ógnar mannréttindum og öðrum grunngildum lýðræðislegra samfélaga. Til þess að baráttan skili árangri þarf að leggja áherslu á vernd mannréttinda fórnarlamba, sækja skipuleggjendur til saka og jafnframt samræma löggjöf ríkja um mansal.

Hinni svokölluðu Palermó-bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn alþjóðlegri og skipulagðri glæpastarfsemi frá 15. nóvember 2000 er beint gegn mansali. Bókuninni er ætlað að koma í veg fyrir, berjast gegn og refsa fyrir verslun með fólk, einkum konur og börn. Bókunin er grunnur alþjóðlegs samstarfs gegn mansali þar sem hún inniheldur fyrstu skilgreininguna á mansali sem alþjóðasamfélagið hefur komið sér saman um. Í því sambandi er mikilvægt að gerður sé skýr greinarmunur á mansali annars vegar og smygli á fólki hins vegar. Tilgangur smygls á fólki er að flytja það ólöglega yfir landamæri til að fá beina eða óbeina efnahagslega umbun. Í mansali felst hins vegar flutningur, vistun eða móttaka einstaklinga sem með ógnum, valdbeitingu eða öðrum kúgunaraðferðum, svikum og blekkingum eru hagnýttir í þágu geranda. Hagnýting felst oft í þvinguðu vændi eða öðrum kynferðislegum tilgangi, nauðungarvinnu, þrældómi eða brottnámi líffæra. Samningurinn og bókunin voru undirrituð af Íslands hálfu 13. desember 2000, en hafa ekki verið fullgilt.

Evrópuráðið stendur vörð um hugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, réttarríkið og lýðræði. Þar sem mansal grefur undan grunngildum Evrópuráðsins um mannlega reisn hefur ráðið lagt ríka áherslu á baráttuna gegn mansali í starfi sínu og verið í fararbroddi á alþjóðavettvangi í þeirri baráttu. Þessi vandi snýr sérstaklega að ráðinu því á meðal aðildarríkjanna 46 er að finna ríki sem eru viðtökulönd jafnt sem upprunalönd fólks sem selt er mansali auk ríkja þar sem fórnarlömb hafa viðkomu á leið sinni til viðtökulands.

Samningur Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali var eins og fyrr sagði samþykktur og lagður fram til undirritunar á þriðja leiðtogafundi ráðsins í Varsjá 16. maí 2005. Bakgrunnur hans er sá að ráðið taldi nauðsynlegt að semja bindandi samning sem tæki einkum til verndar fórnarlamba mansals og tryggði mannréttindi þeirra jafnframt því sem gerendur yrðu saksóttir. Í samanburði við Palermó-bókunina, eða aðra alþjóðasamninga til höfuðs mansali, gengur sáttmáli Evrópuráðsins skrefi langra í ákvæðum um vernd fórnarlamba. Tekið er fram að samningnum er ekki ætlað að keppa við eða leysa af hólmi fyrri alþjóðasamninga á þessu sviði heldur auka og þróa þá vernd sem þeir veita fórnarlömbum mansals. Bent er á að oft er auðveldara að ná samkomulagi með samningum sem gilda á tilteknum svæðum, eins og innan Evrópuráðsins, en þegar nauðsynlegt er að sætta sjónarmið ríkja með ólík stjórnkerfi og gildi, eins og á við samningagerð á vegum Sameinuðu þjóðanna. Vægi og nýbreytni samninga Evrópuráðsins felast í fyrsta lagi í staðfestingu þess að mansal er brot á mannréttindum og ógn við mannlegri reisn og að aukinnar lagalegrar verndar sé því þörf fyrir fórnarlömb mansals. Í öðru lagi nær samningurinn til hvers konar mansals, hvort sem það er innan lands eða milli landa og hvort sem það tengist skipulagðri glæpastarfsemi eða ekki, og tekur til hvers konar misnotkunar, svo sem kynlífsþrælkunar, nauðungarvinnu o.s.frv. Í þriðja lagi er með samningnum komið á fót eftirlitskerfi til að tryggja að aðilar sáttmálans framfylgi ákvæðum hans á skilvirkan hátt. Í fjórða lagi er í samningnum lögð áhersla á að jafnrétti kynjanna sé ætíð í forgrunni.

Stutt yfirlit yfir efni samnings Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali.
    Í fyrsta kafla samningsins er gerð grein fyrir markmiðum hans um aukna verndun fórnarlamba, eins og getið er um hér að framan, skilgreiningu á mansali úr Palermó-bókuninni er fylgt og áhersla lögð á að samningurinn taki til hvers konar mansals.
    Annar kafli hefur að geyma ítarleg ákvæði um fyrirbyggjandi aðgerðir og aðrar ráðstafanir gegn mansali. Þar eru m.a. ákvæði um stefnumótun sem gæti falið í sér rannsóknir, upplýsingaherferðir, fræðslu, þjálfun og félagsleg- og efnahagsleg úrræði sem beinast að þeim þjóðfélagshópum sem eru veikastir fyrir mansali og þeim starfsmönnum sem berjast gegn því. Þá eru sérstök ákvæði sem miða að því að draga úr eftirspurn eftir mansali m.a. með upplýsingaherferðum og fræðslu. Styrking landamæravörslu og aukið öryggi ferðaskjala eru einnig hluti af fyrirbyggjandi aðgerðum.
    Þriðji kafli fjallar um verndun réttinda fórnarlamba. Fórnarlömbum undir 18 ára aldri er veitt sérstaklega rík vernd. Vernda skal persónuupplýsingar fórnarlamba. Kveðið er á um ýmis konar aðstoð við fórnarlömb, svo sem lögfræðiaðstoð, ráðgjöf og upplýsingar um réttindi, túlkaþjónustu þar sem þess er þörf, aðgang að heilsugæslu og aðgang að menntun fyrir börn. Aðstoð við fórnarlömb skal ekki vera veitt með því skilyrði að fórnarlömb beri vitni gegn skipuleggjendum mansals. Einnig eru ákvæði sem lúta að dvalarleyfi fórnarlamba og hvernig standa skuli að heimför þeirra til upprunalands.
    Fjórði kafli snýr að refsilöggjöf og hvernig gera skuli mansal og ólíka þætti sem snúa að mansali saknæma í hegningarlögum aðildarríkjanna samkvæmt skilgreiningu samningsins á mansali. Ríkin eru hvött til að íhuga hvort gera skuli nýtingu þjónustu fórnarlamba saknæma. Áhersla er lögð á að það leiði til þyngingar refsingar þegar lífi fórnarlamba er stefnt í voða, þegar brot eru framin gagnvart börnum, þegar brot eru framin af opinberum starfsmönnum í starfi og þegar skipulagðir glæpahringir standa að baki brotum.
    Fimmti kafli snýr að rannsókn mála, saksókn og réttarfari. Þar er sérstaklega kveðið á um vernd vitna og fjölskyldna þeirra gegn hugsanlegum hefndarráðstöfunum. Þá er fjallað um lögsögu ríkja vegna brota á landsvæði þeirra, um borð í skipum eða flugvélum undir fána viðkomandi ríkis, og vegna brota ríkisborgara þess í öðrum ríkjum.
    Sjötti kafli felur í sér ákvæði um eflingu alþjóðlegrar samvinnu til þess að koma í veg fyrir mansal og vernda og veita fórnarlömbum aðstoð. Sjöundi kafli kveður á um eftirlitskerfi þar sem sérstökum sérfræðingahópi verður komið á fót til þess að fylgjast með framkvæmd samningsins. Áttundi kafli fjallar um stöðu samningsins gagnvart öðrum alþjóðlegum samningum á þessu sviði. Kveðið er á um að samningurinn hafi ekki áhrif á þau réttindi og skyldur sem aðildarríki hans hafa tekist á herðar í öðrum samningum.

[1] Nefnd um konur og fjölmiðla. 2001.

[2] Frumvarp um lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Fengið af Alþingis.