Reglur um móttöku flóttamanna og aðstoð við þá
I. KAFLI
Gildissvið.
1. gr.
Gildissvið og yfirstjórn.
Reglur þessar gilda um móttöku og aðstoð við hópa flóttamanna sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að veita landvist.
Félagsmálaráðherra fer með yfirstjórn málefna flóttamanna samkvæmt reglum þessum.
2. gr.
Markmið.
Markmið reglnanna er að vera til leiðbeiningar og viðmiðunar fyrir þá sem eiga hlut að móttöku flóttamanna og aðstoð við þá, einkum þá sem starfa á vegum sveitarstjórna og Rauða Kross Íslands (RKÍ).
II. KAFLI
Fyrirkomulag málefna flóttamanna
3. gr.
Flóttamannaráð Íslands.
Félagsmálaráðherra skipar Flóttamannaráð Íslands til fjögurra ára í senn. Dóms- og kirkjumálaráðuneyti, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti, menntamálaráðuneyti og utanríkisráðuneyti tilnefna hvert sinn fulltrúa í ráðið en formaður er skipaður af félagsmálaráðherra sem leggur ráðinu til ritara. Varamenn eru skipaðir með sama hætti. RKÍ og Samband íslenskra sveitarfélaga eiga hvort um sig einn áheyrnarfulltrúa í flóttamannaráði.
Hlutverk Flóttamannaráðs Íslands er að leggja til við ríkisstjórn heildarstefnu og skipulag er varðar móttöku á flóttamönnum, hafa yfirumsjón með framkvæmd á móttöku flóttamanna og veita stjórnvöldum umsögn um einstök tilvik eftir því sem óskað er.
Flóttamannaráð skal árlega gera ríkisstjórninni grein fyrir störfum sínum.
4. gr.
Samningur við Rauða Kross Íslands.
RKÍ annast móttöku flóttamanna og veitir þeim aðstoð fyrsta dvalarár þeirra.
Í gildi er fimm ára samningur félagsmálaráðuneytisins við RKÍ, dags. 24. maí 1996, um framkvæmd þessarar aðstoðar.
RKÍ kemur fram sem fulltrúi og talsmaður flóttamanna og veitir þeim liðveislu.
Ríkissjóður greiðir kostnað samkvæmt reikningi vegna aðstoðar RKÍ við flóttamennina fyrsta dvalarárið í samræmi við áætlaða þjónustuþörf og framkvæmdaáætlun.
5. gr.
Samningar við sveitarfélög um móttöku flóttamanna.
Félagsmálaráðuneytið semur, að höfðu samráði við Flóttamannaráð, við tiltekið sveitarfélag eða sveitarfélög um móttöku á ákveðnum fjölda flóttamanna hverju sinni.
Við val á sveitarfélagi, sbr. 1. mgr., skal taka mið af aðstæðum öllum, svo sem félagsþjónustu, heilbrigðisþjónustu, atvinnuástandi, menntunarmöguleikum, möguleikum á húsnæði o.s.frv.
Samningar við sveitarfélög skulu taka til helstu þjónustuþátta sem ætla má að flóttamennirnir þarfnist, svo sem heilbrigðisþjónustu, húsnæðisfyrirgreiðslu, að útvega atvinnu, leikskólakennslu, grunnskólakennslu, framhaldskólakennslu, félagsráðgjafar, fjárhagsaðstoðar, o.fl.
Sveitarfélag, sbr. 1. mgr., gerir kostnaðaráætlun vegna móttöku flóttamanna í samráði við félagsmálaráðuneytið og skal hún vera hluti samnings þess við ráðuneytið.
6. gr.
Starfshópur vegna móttöku flóttamanna.
RKÍ skal liðsinna hlutaðeigandi sveitarfélögum við framkvæmd aðstoðar og aðlögunar flóttamanna.
Félagsmálaráðherra felur RKÍ og sveitarfélagi sem tekur við flóttamönnum að skipa starfshóp til að tryggja sem best samræmi og samhæfingu vegna móttöku og aðstoðar. Yfirstjórn starfshópsins, samsetning hans og fjöldi fulltrúa í honum fer eftir samkomulagi þessara aðila og þörfum á hverjum tíma.
Fulltrúi RKÍ skal sjá um að undirbúa og kalla saman fyrsta fund starfshópsins. Hópurinn skal kjósa sér formann. Hlutverk formanns er m.a. að stýra fundum, sjá um að fundargerðir séu skráðar og upplýsingum miðlað til starfhópsins milli funda. Hann skal einnig sjá um að fundargerðir starfshópsins verði sendar til félagsmálaráðuneytisins eftir hvern fund.
7. gr.
Markmið aðstoðar við flóttamenn.
Leitast skal við að gefa flóttamönnum kost á að verða virkir þátttakendur í íslensku þjóðfélagi, en jafnframt virða rétt þeirra til að vernda og rækta eigin menningu.
III. KAFLI
Sérstök aðstoð við flóttamenn.
8. gr.
Sérstök aðstoð.
Flóttamenn eiga rétt á sérstakri aðstoð í að lágmarki eitt ár frá komu þeirra til landsins.
Aðstoð sú sem flóttamenn eiga rétt á, sbr. þó önnur ákvæði þessa kafla, er:
1. Fjárhagsaðstoð.
2. Húsnæði, ásamt nauðsynlegu innbúi og síma.
3. Menntun, einkum íslenskukennsla, móðurmálskennsla og
samfélagsfræðsla.
4. Leikskólakennsla.
5. Tómstundastarf.
6. Heilbrigðisþjónusta.
7.Tannlækningar.
8. Þjónusta túlks.
9. Atvinna.
10. Önnur nauðsynleg aðstoð.
9. gr.
Fjárhagsaðstoð.
Flóttamönnum skal tryggð fjárhagsaðstoð í a.m.k. eitt ár sem miðast við reglur viðkomandi sveitarfélags um fjárhagsaðstoð.
Fjárhagsaðstoð í eitt ár skerðist um 1/3 eftir 6 mánuði, enda sé flóttamaður kominn í a.m.k. hálft starf og um 2/3 eftir 9 mánuði, enda sé viðkomandi í fullu starfi. Sé tímabil fjárhagsaðstoðar lengra en eitt ár skulu tímabil skerðingar reiknast í sama hlutfalli miðað við tímalengd.
Útreikningar á fjárhagsaðstoð skulu fara eftir fjölskyldustærð og skal notaður reiknistaðall félagsmálaráðuneytisins vegna fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga.
10. gr.
Íslenskukennsla og samfélagsfræðsla.
Allir flóttamenn, þar á meðal börn á leikskólaaldri, skulu eiga kost á íslenskukennslu og samfélagsfræðslu sem skal hefjast sem fyrst eftir komu þeirra til landsins.
Miða skal við að kennsla fullorðinna fari að jafnaði fram í fjórar kennslustundir á dagvinnutíma í a.m.k. níu mánuði. Ef þeir hefja vinnu skal íslenskukennsla eftir sem áður fara fram á dagvinnutíma fyrstu níu mánuðina.
Tryggt skal að flóttamenn fái aðstoð túlks við samfélagsfræðslu.
Halda skal sérstök námskeið í íslensku sem öðru tungumáli fyrir flóttamenn. Stefnt skal að því að kennari í íslensku tali móðurmál þeirra.
11. gr.
Móðurmálskennsla.
Í leik- og grunnskólum þar sem því verður við komið og með samþykki viðkomandi sveitarstjórnar skulu börn flóttamanna fá kennslu í og á eigin móðurmáli í samráði við forráðamenn. Með kennslunni skal stefnt að virku tvítyngi þessara nemenda. Nemendurnir skulu hvattir til að halda móðurmáli sínu við og rækta það.
12. gr.
Almenn kennsla barna og unglinga.
Kennslu barna og unglinga á skólaskyldualdri skal miða við að börnin geti sem fyrst notið kennslu í almenna skólakerfinu.
Tryggt skal að börn flóttamanna og unglingar fái aðstoð túlks og/eða móðurmálskennara í skólum.
Fyrsta skólaár barna og unglinga er æskilegt að þau stundi nám í sérstökum móttökubekkjum, þar sem þeim er eftir atvikum skipt í aldurshópana 6-8 ára, 9-12 ára og 13-16 ára. Í móttökubekkjunum skal miðað við að þau fái 15 - 18 kennslustundir í íslensku. Þá fari þar fram kennsla á aðlöguðu máli í þeim námsgreinum sem jafnaldrar þeirra stunda. Einnig sæki þau þær námsgreinar með jafnöldrum sínum sem talið er að þau geti haft gagn af.
Leitast skal við að áður en skólaganga barna flóttamanna hefst sé starfsfólki skólans og nemendum í almennum bekkjum grunnskóla veitt grunnþekking um menningu flóttamannana og aðstæður í heimalandi þeirra.
13. gr.
Starfsmenntun og starfsréttindi.
Veita skal flóttamönnum, eftir því sem við á, aðstoð til þess að fá notið starfsmenntunar sem þeir hafa aflað sér í heimalandi sínu, þ. á m. við öflun starfsréttinda sem krefjast löggildingar eða annarrar opinberrar viðurkenningar.
14. gr.
Tómstundastarf.
RKÍ og hlutaðeigandi sveitarfélag skulu stuðla að því að flóttamenn kynnist íbúum og staðháttum eins fljótt og unnt er til að auðvelda aðlögun þeirra. Í því skyni skulu þeir fá notið tómstunda- og félagsstarfs í tengslum við þá félagsstarfsemi sem fyrir er í sveitarfélaginu.
15. gr.
Heilbrigðisþjónusta.
Flóttamenn skulu fara í heilbrigðisskoðun eins og aðrir sem flytja til landsins. Þeim skal veitt öll heilbrigðisþjónusta sem völ og þörf er á. Auk heilsugæsluþjónustu skulu þeir fá nauðsynleg lyf og hjálpartæki, svo sem gleraugu, heyrnartæki o.s.frv., eftir því sem við getur átt.
Greiða skal lyf og annan kostnað vegna heilbrigðisskoðunar af kostnaðaráætlun sveitarfélags, sbr. 4. mgr. 5. gr. Á sama hátt skal fara með heilsugæslu-, lyfja- og hjálpartækjakostnað vegna þeirra sjúkdóma sem kynnu að greinast við læknisskoðun á fyrstu 6 mánuðum dvalar þeirra hér á landi.
Að öðru leyti skulu flóttamenn sjálfir greiða heilsugæslu- og lyfjakostnað sem ekki fellur undir almannatryggingakerfið. Komi til verulegs kostnaðar vegna heilbrigðisþjónustu skal taka tillit til þess við útreikning á fjárhagsaðstoð til þeirra.
16. gr.
Tannlækningar.
Flóttamenn skulu eiga kost á tannlækningum. Sú þjónusta sem flóttamönnum skal látin í té að kostnaðarlausu miðast við að gera við skemmdar tennur og nauðsynlega tannsmíði ásamt fræðslu um tannhirðu og er tannlækni heimilt að hefja strax nauðsynlega neyðarþjónustu.
Tannlæknir skal gera meðferðaráætlun fyrir hvern einstakling. Yfirtannlæknir heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins skal fara yfir áætlunina og samþykkja hana áður en meðferð hefst. Sé um verulega kostnaðarsamar aðgerðir að ræða skal leita samþykkis félagsmálaráðuneytis áður en meðferð hefst.
Almennt skal ekki greitt fyrir gullfyllingar eða krónu- og brúargerð nema sérstaklega sé gert ráð fyrir því í samþykktri meðferðaráætlun, sbr. 2. mgr.
IV. KAFLI
Reglur sem snerta réttindi flóttamanna
á tímabili sérstakrar aðstoðar.
17. gr.
Dvalarleyfi.
Þegar ríkisstjórn hefur ákveðið að veita hópi flóttamanna landvist skulu þeir hver fyrir sig hljóta staðfestingu Útlendingaeftirlitsins á heimild þeirra til að koma til landsins.
Flóttamaður skv. 1. mgr. skal að jafnaði, samkvæmt umsókn þar um, fá útgefið ótímabundið dvalarleyfi sem gildir meðan hann hefur hér fasta búsetu.
18. gr.
Skattamál flóttamanna.
Hlunnindi flóttamanna, svo sem frítt húsnæði, afnot af síma og greiðslur vegna læknis- og tannlæknisþjónustu eru ekki skattskyld fyrsta dvalarár þeirra hér á landi.
19. gr.
Almannatryggingar.
Tryggingastofnun ríkisins (sjúkratryggingadeild) er, samkvæmt f- lið 1. gr. reglugerðar nr. 261/1995, um undanþágur frá lögheimilisskilyrði sjúkratrygginga, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 482/1996 um breytingu á þeirri reglugerð, heimilt að veita flóttamönnum undanþágu frá ákvæði almannatryggingalaga um að einstaklingur skuli hafa átt lögheimili á Íslandi í sex mánuði áður en hann telst sjúkratryggður.
20. gr.
Móðurmálskunnátta.
Börn flóttamanna á skólaskyldualdri skulu eiga þess kost að fá móðurmálskunnáttu sína metna með formlegum hætti í skólakerfinu, sbr. reglugerð nr. 39/1996 um íslenskukennslu nemenda með annað móðurmál en íslensku og reglugerð nr. 387/1996 um valgreinar í grunnskólum.
V. KAFLI
Atriði sem snerta stöðu flóttamanna
að loknu tímabili sérstakrar aðstoðar.
21. gr.
Fjárhagsaðstoð að loknu tímabili sérstakrar aðstoðar.
Að liðnu ári frá komu flóttamanna til landsins flyst ábyrgð vegna aðstoðar við þá til hlutaðeigandi sveitarfélaga. Kostnaður vegna veittrar aðstoðar við flóttamenn eftir að sveitarfélög taka yfir ábyrgð á henni greiðist í samræmi við lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Í því felst að á öðru dvalarári flóttamanna endurgreiðir ríkissjóður (félagsmálaráðuneytið) hluta þess kostnaðar í samræmi við gildandi starfsreglur.
22. gr.
Menntamál og leikskólavistun.
Að loknu tímabili sérstakrar aðstoðar hafa börn flóttamanna sömu réttindi og önnur tvítyngd börn innan skólakerfisins.
Samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 420/1996, um jöfnunarframlög Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til reksturs grunnskóla, skal Jöfnunarsjóður sveitarfélaga greiða öðrum sveitarfélögum en Reykjavíkurborg framlag til nýbúafræðslu á grunnskólastigi þar sem um slíkt er að ræða. Sveitarfélög sem ekki reiknast með jöfnunarframlög skv. 3. gr. reglugerðarinnar fá þó ekki framlag skv. 6. gr.
Hlutaðeigandi sveitarfélög skulu leitast við að tryggja leikskólavistun barna flóttamanna á aldrinum 2-6 ára.
23. gr.
Atvinnuleyfi.
Samkvæmt lögum nr. 133/1994 um atvinnuréttindi útlendinga er félagsmálaráðuneytinu heimilt að veita útlendingum, sem hafa fengið landvist sem flóttamenn, atvinnuleyfi hér á landi, óbundið að því er snertir atvinnurekanda og tímalengd.
24 gr.
......[1]
25. gr.
Ríkisborgararéttur.
Samkvæmt reglum allsherjarnefndar Alþingis um veitingu ríkisborgararéttar frá 21. febrúar 1995 eiga flóttamenn, eins og þeir eru skilgreindir í alþjóðasamningi um stöðu flóttamanna sem gerður var 28. júlí 1951, þess kost að fá ríkisborgararétt með lögum eftir að hafa átt lögheimili hér á landi í fimm ár. Heimilt er að láta sama gilda um fólk sem hefur réttarstöðu sem má jafna til flóttamanna skv. skilgreiningu flóttamannasáttmálans, enda geti það ekki snúið til heimaríkisins síns vegna ófriðarástands, náttúruhamfara eða sambærilegra aðstæðna.
26. gr.
Aðstoð við heimflutning.
Breytist aðstæður í heimalandi flóttamanns þannig að forsendur skapist fyrir hann til að hverfa þangað að nýju til að setjast þar að er heimilt að veita honum aðstoð, samkvæmt reglum sem kunna að verða settar.
VI. KAFLI
Úrlausn ágreiningsefna o.fl.
27. gr.
Úrlausn ágreiningsefna
Komi upp ágreiningur um túlkun eða framkvæmd reglna þessara, eða annarra atriða er snerta móttöku og aðstoð við flóttamenn, skal málið borið undir félagsmálaráðuneytið.
28. gr.
Gildistaka og endurskoðun.
Reglur þessar eru settar af Flóttamannaráði Íslands og öðlast þegar gildi. Þær skulu endurskoðaðar reglulega í samvinnu við sveitarfélög og Rauða Kross Íslands.
Reykjavík, 4. september 1997.
Flóttamannaráð Íslands.
[1] Greinin er felld niður í samræmi við 51. gr. útlendingalaga, nr. 96/2002 sbr. einnig 13. og 46. gr. útlendingalaga, og ákvörðun flóttamannaráðs frá 28. september 2005.