Réttindi fatlaðra

Þegar fjallað er um réttarstöðu fatlaðra er nauðsynlegt að athuga vel hvað felst í því að vera fatlaður. Skilgreining á hugtakinu er mikilvæg því á henni byggja þau sérréttindi sem fatlaðir njóta. Hugtakið er þó í stöðugri þróun og því ólíklegt að nokkurn tíma muni liggja fyrir endanleg skilgreining á hugtakinu.

Á Íslandi hefur helst verið stuðst við læknisfræðilega skilgreiningu sem kennd er við endurhæfingu. Skilgreiningin á fötluðum einstaklingi, samkvæmt lögum um málefni fatlaðra, er sá sem þarf á sérstakri þjónustu eða stuðningi að halda. Er hér átt við þroskahömlun, geðfötlun, hreyfihömlun, sjón- eða heyrnarskerðingu. Einnig getur fötlun stafað af langvarandi veikindum sem og slysum.

Í íslenskum lögum liggur því ekki fyrir afmörkuð skilgreining á því hvað fötlun er. Þrátt fyrir það er sérstök áhersla lögð á hugtakið geðfatlaður. Þar er gerður greinarmunur á sjúkdómi annars vegar og ástandi sem er bein afleiðing af sjúkdómnum. Geðsjúkur maður þarf því ekki endilega að vera fatlaður þó svo að af sjúkdómnum geti hlotist fötlun.

Á alþjóðavettvangi er einna helst stuðst við skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna en stofnunin álítur að fötlun sé samansafn fjölda mismunandi takmarkana sem eiga sér stað hjá hvaða þjóð sem er í hvaða landi sem er. Fólk getur verið fatlað á margan hátt: á líkamlegan eða andlegan hátt, vegna taugalegs skaða, læknisfræðilegra aðstæðna eða vandamála af geðrænum toga. Á skilgreiningin við um tímabundið jafnt sem viðvarandi ástand. Skilgreining Sameinuðu þjóðanna byggir á því að fötlunin sé fólgin í einstaklingnum sjálfum en ekki því umhverfi sem hann tilheyrir.

Sameinuðu þjóðirnar áætla að í heiminum búi um 500 milljónir fatlaðra einstaklinga. Fjöldinn fer vaxandi með hverju ári vegna aðstæðna líkt og stríðs, óviðunandi heimilisaðstæðna og vegna vanþekkingar á fötlun, hvað valdi henni, hvernig koma megi í veg fyrir hana og hvernig megi meðhöndla hana. Flestir einstaklingar sem lifa við fötlun búa í vanþróaðri löndum heims þar sem takmarkað aðgengi er að nauðsynlegri þjónustu eins og t.d heilbrigðisþjónustu.

Réttindi fatlaðra á Íslandi

Réttindi fatlaðra eru tryggð í stjórnarskrá, almennum lögum sem og fjölmörgum alþjóðasamningum og yfirlýsingum sem Ísland er aðili að.

Á síðustu árum hefur í auknum mæli verið lögð áhersla á að fatlaðir hafi sama rétt til þátttöku í samfélaginu og ófatlaðir. Sá réttur felur í sér að fatlaðir njóti allra þeirra réttinda sem ófatlaðir njóta. Að auki hafa fatlaðir sérstök réttindi sem eru tilkomin vegna fötlunar þeirra. Réttaröryggi er því sérstaklega mikilvægt fyrir þennan hóp, helst vegna þess að fatlaðir eru minnihlutahópur sem oftar en ekki er háður opinberri þjónustu vegna fötlunar sinnar. Fatlaðir eiga því mikið undir öllum réttar- og stjórnsýslureglum sem finna má innan ríkisins.

Þeim reglum sem tryggja réttaröryggi fatlaðra má skipta í þrjá hópa;

1. reglur sem ætlaðar eru til að uppfylla nauðsynlegar þarfir fatlaðra;
2. verndunarreglur sem ætlað er að vernda þann fatlaða fyrir misnotkun og valdbeitingu frá umhverfinu;
3. eftirlitsreglur sem eiga að gæta samfélagshagsmuna og geta falið í sér þvingun og inngrip inn í athafna- og ferðafrelsi einstaklinga.

Sérstök réttindi fatlaðra;

Réttur til aðgengis

Aðgengi er eitt af grundvallarhugtökum umræðunnar um réttindi fatlaðra. Hugtakið hefur þróast í gegnum árin og merking þess breyst frá því að vera eingöngu bundin við aðgengi hjólastóla yfir í það að vera lykilhugtak yfir það ferli sem felst í því að aðlaga og skipuleggja starfsemi samfélagsins á þann hátt, að fatlaðir geti að fullu verið þátttakendur. Með aðgengi er átt við líkamlegt aðgengi, þá möguleika að geta ferðast óhindrað hvort sem er til vinnu, skóla, frístunda eða vegna annarra tækifæra.

Aðgengi að mannvirkjum er mikilvægur hluti þessa flokks. Við skipulag bygginga er mikilvægt að réttur fatlaðs fólks til þátttöku í samfélaginu sé virtur og að tillit sé tekið til sjónarmiða og þarfa þeirra.

Að lokum má nefna mikilvægi aðgengis fatlaðra að upplýsingum. Það er forsenda þess að vera fullur þátttakandi í lýðræðisþjóðfélagi að hafa aðgengi að upplýsingum sem nauðsynlegar eru til að mynda sér sjálfstæða skoðun og taka ákvarðanir byggðar á þeim skoðunum.

Réttur til menntunar

Réttur til menntunar er mikilvæg forsenda þess að fólk geti notið annarra mannréttinda. Rétturinn til tjáningarfrelsis og stjórnmálaþátttöku eru mannréttindi sem nefna má í því samhengi. Skortur á grunnmenntun getur því komið í veg fyrir að fólk geti sótt rétt sinn gagnvart yfirvöldum, vinnuveitendum eða öðrum aðilum.

Réttur til heilbrigðisþjónustu

Að jafnaði þurfa fatlaðir meira á heilbrigðisþjónustu að halda en þeir sem eru ófatlaðir. Því skiptir skipulag og þjónusta heilbrigðisþjónustunnar miklu máli fyrir þá einstaklinga sem glíma við fötlun. Þar af leiðandi er mikilvægt að löggjöf og framkvæmd hennar tryggi vel réttinn til heilbrigðis án nokkurrar mismununar. Að auki er mikilvægt að allir hafi jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu án tillits til fjárhagslegrar stöðu.

Réttur til framfærslu og félagsþjónustu

Með tímanum hafa réttindi fatlaðra til framfærslu breyst frá því að vera flokkuð sem ölmusa yfir í að vera lögbundinn réttur þeirra sem af einhverjum ástæðum geta ekki framfleytt sér sjálfir.

Réttur til atvinnu og tómstunda

Innan við þriðjungur fatlaðra er virkur á vinnumarkaði. Það virðist vera erfitt fyrir fatlaða einstaklinga að fá vinnu á hinum almenna vinnumarkaði. Sá fjöldi fatlaðra sem starfar á vernduðum vinnustöðum ber þess glöggt merki. Í ljósi þess að stór hluti fatlaðra getur ekki stundað vinnu, vegna fötlunar sinnar eða annarra aðstæðna í þjóðfélaginu, er mikilvægt að greiður aðgangur sé að tómstundum svo fatlaðir séu fullgildir meðlimir samfélagsins.

Réttur til persónufrelsis og einkalífs

Rétturinn til þess að ráða yfir sér sjálfur er eitt af grundvallaratriðum er varða frelsi einstaklinga. Þrátt fyrir það eru ákveðnir einstaklingar sem ekki geta tekið sjálfstæðar ákvarðanir um sitt eigið líf. Sem dæmi má nefna mikið geðfatlaða einstaklinga eða einstaklinga sem búa við mikla þrosakahömlun. Engu að síður hafa þessir einstaklingar persónufrelsi þar til þeir hafa með löglegum hætti verið sviptir lögræði. Mikilvægt er að skýrar reglur séu um það hvenær beita megi fatlaða einstaklinga þvingunum og frelsisskerðingu og hvenær þessar aðgerðir eru réttlætanlegar.

Réttur til fjölskyldulífs og barneigna

Ein helgustu réttindi hverrar manneskju er rétturinn til að stofna fjölskyldu. Lögráða fatlaður einstaklingur hefur rétt samkvæmt lögum til þess að ganga í hjúskap, sambúð eða staðfesta samvist. Þegar um ólögráða einstakling er að ræða verða að liggja góðar og gildar ástæður fyrir því að meina honum að ganga í hjúskap. Þegar meta á hvort fatlaðir séu færir um að eignast börn þarf fyrst og fremst að hafa þarfir og hagsmuni barnsins að leiðarljósi skv. barnalögum og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Réttur til búsetu og eigin heimilis

Í VI. kafla laga um málefni fatlaðra er í 10. grein fjallað um að fatlaðir skuli eiga kost á búsetu í samræmi við þarfir þeirra og óskir eftir því sem kostur er. Búseta fatlaðra getur skv. lögunum verið;

1. félagslegar íbúðir
2. verndaðar íbúðir
3. sambýli
4. vistheimili
5. heimili fyrir börn
6. áfangastaðir

Svæðisskrifstofa metur þarfir þess fatlaða er varðar búsetu í samráði við Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins.

Frekari upplýsingar má nálgast á heimasíðu Félagsmálaráðuneytisins

Senda grein