Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna

Efnahags – og Félagsmálaráð Sameinuðu þjóðanna skipaði árið 1946 sérstaka mannaréttindanefnd, sem kallaðist “The Human Rights Commission”. Á íslensku er hún oft kölluð mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna til aðgreiningar frá mannréttindanefndinni, “The Human Rights Committee” sem starfar á grundvelli alþjóðsamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi.

Fyrstu verkefni þessa ráðs voru að setja saman mannréttinda löggjöfina svonefndu, The Bill of Rights - þ.e.a.s. fyrst mannréttindayfirlýsinguna, sem allsherjarþingið samþykkti 10. desember 1948 og síðan alþjóðasamningana tvo þar sem ákvæði hennar voru nánar útfærð, þ.e. alþjóðasamninginn um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og alþjóðasamninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, en báðir voru samþykktir á allsherjarþinginu í desember 1966 og gengu í gildi árið 1976. (Fullgiltir á Íslandi 1979). Af ártölunum má sjá, að það var ekki þrautalaust að koma samningunum saman, það gerði ágreiningur stórveldanna í Kalda stríðinu og hin mismunandi afstaða til réttindanna.

Síðan tók við vinna að fleiri samningum um hin ýmsu svið mannréttindamála, - reyndar hafði tekist að koma nokkrum samningum saman áður, meðal annars samningunum um stöðu flóttamanna og bann við kynþáttamisrétti.

Ráðið hefur jafnframt haft yfirumsjón með margháttuðum störfum, þar á meðal rannsóknum á meintum meiriháttar mannréttindabrotum í ýmsum löndum og það hefur látið gera skýrslur um hin margvíslegustu mál.

Fyrstu tuttugu árin kom afstaða stórveldanna í veg fyrir að það skipti sér af kvörtunum vegna mannréttindabrota – þau notuðu mannréttindabrot á áhrifasvæðum hvors annars sem gagnkvæm vopn í áróðursstríðinu á alþjóðavettvangi.

Framkvæmdastjóri samtakanna fékk árlega fjölda slíkra kvartana víðsvegar að úr heiminum og lét þær ganga áfram til mannréttindaráðsins, en það vísaði þeim frá sér, þar sem það taldi sig skorta lagaheimild til að fjalla um þær.

Hinum pólitísku fulltrúum í ráðinu var í upphafi stranglega bannað að taka aðra afstöðu í einstökum málum en ríkisstjórnir segðu til um á hverjum tíma. Þannig var Eleanor Roosevelt, fyrrum forsetafrú Bandaríkjanna, sem var fyrsti formaður Mannréttindaráðsins, hrakin úr því; hún sætti sig ekki við að verða múlbundin eftir allt það starf sem hún hafði innt af hendi. Því hefur margoft verið haldið fram, að aldrei hefði tekist að koma saman “ The Bill of Rights” ef hennar hefði ekki notið við, hún stjórnaði ráðinu af einstökum skörungsskap og naut virðingar allra fræðimannanna þar frá upphafi vegna yfirburða þekkingar sinnar.

Á þessu “afstöðuleysi” mannréttindaráðsins var ráðin bót árið 1967 og aftur 1970 þegar ECOSOC heimilaði því sérstaklega að rannsaka upplýsingar um mannréttindabrot og gera tillögur þar um. Var hér einkum um að ræða ástand í löndum þar sem talið var að mannréttindabrot væru meiriháttar og færu eftir tilteknu mynstri - þetta var á ensku nefnt "A Consistent Pattern of Gross Violations of Human Rights".

Var þá bæði farið að fylgjast betur með og afla upplýsinga frá einstökum löndum og gera sérstakar kannanir og skýrslur um tiltekin brot, svo sem mannshvörf, pyndingar og handahófskenndar aftökur án dóms og laga og fleira. Vinnuhópur var settur á laggirnar til að fjalla um kærur einstaklinga og hópa og farið að senda á vettvang rannsóknarnefndir - þó alltaf að fengnu samkomulagi viðkomandi ríkisstjórna. Skipaðir voru sérstakir eftirlitsmenn - kallaðir " Special Rapporteurs" - bæði með einstökum löndum og einstökum málaflokkum. Starf mannréttindaráðsins hefur þannig aukist og eflst verulega á síðustu áratugum.

Undir stjórn og eftirliti mannréttindaráðsins starfar fjöldi undirnefnda, bæði fastanefndir og nefndir, sem starfa að tilteknum málaflokkum í tiltekinn tíma. Þær eru yfirleitt skipaðar sérfræðingum, sem eiga stóran þátt í undirbúningi allra samninga. Nefndirnar leggja tillögur fyrir mannréttindaráðið, sem fjallar um þær út frá pólitískum sjónarmiðum og þegar samningsdrög eru tilbúin, eru þau lögð fyrir allsherjarþingið til endanlegrar afgreiðslu – á því stigi, þegar verið er að leggja síðustu hönd á samningana, geta drögin komið til kasta undirnefnda þingsins.

Nýtt mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna var sett á fót þann 15. mars 2006 og tók það við af mannréttindanefndinni sem stofnsett var árið 1946.

Mannréttindaráðið hafði um langt skeið legið undir mikilli gagnrýni. Einkenndist starfsemi þess af stjórnmálalegum deilum og blokkamyndunum. Ríki sem að hafa staðið sig illa þegar kemur að verndum mannréttinda áttu sæti í ráðinu og takmarkaði að miklu starfsemi ráðsins. Það var af þessum sökum sem að allsherjarþingið ákvað að leggja Mannréttindaráðið niður í þeirri mynd sem að hún var í.

Nýja mannréttindaráðið hefur öflugt umboð til að lyfta grettistaki í að efla mannréttindakerfi Sameinuðu þjóðanna og gera það hæfara til að bregðast við kröfum breyttra tíma. Stofnun mannréttindaráðsins er mikilvægt skref í starfi samtakanna sem miðar að því að ,,vernda öll mannréttindi og grundvallarréttindi allra.”
Það væri hins vegar grundvallarmisskilningur að halda að það sé að byrja frá grunni. Sameinuðu þjóðirnar geta verið stoltar af mannréttindastarfi sínu í 61 ár og þar átti Mannréttindanefndin sem nú hefur verið lögð niður, hlut að máli.

Alþjóðlegur mannréttindastaðlar og –viðmið hafa verið skrásett, komið hefur verið upp regluverki til að fylgjast með því að þessir staðlar séu hafðir í heiðri, stutt hefur verið við bakið á mannréttindafrömuðum og hlúð að fórnarlömbum mannréttindabrota um allan heim. Verkefni ráðsins er að sjá til þess að nýja það standist þær kröfur sem gerðar eru til þess í ljósi sögunar en efli og verndi jafnframt mannréttindi í samræmi við kröfur samtímans.

Ýmis teikn eru á lofti um að stofnun ráðsins sé heillaspor. Kosning aðildarríkja þess er til marks um að ný vinnubrögð hafa verið tekin upp.  Aðildarríki mannréttindaráðsins sáluga voru valin á lokuðum fundum en síðan var lagður fram listi sem var samþykktur með lófataki. Ný aðildarríki mannréttindaráðsins kepptust aftur á móti um að ná kjöri og þurftu að njóta stuðnings meirihluta allra aðildarríkja til að ná kjöri í leynilegum kosningum. Í fyrsta sinni í sögunni skuldbundu ríki sig til að virða og efla mannréttindi en eiga ella á hætti að vera vikið úr ráðinu.

Með stofnun mannréttindaráðsins er lagt til atlögu við þann tvískinnung sem hamlaði starfi fyrra mannréttindaráðs þar sem umræður urðu oft of pólitískar. Öll ríki eiga við mannréttindavanda að stríða og það á að vera hægt að draga öll ríki til ábyrgðar. Það er ekki lagður dómur á ríki með því að kjósa það til setu í ráðinu, heldur með því að lagt sé mat á mannréttindavernd þess. Til þess að svo megi verða, verður komið upp regluverki sem gerir ráðinu og þar með heiminum kleift, að fara yfir mannréttindaástand í öllum 191 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna. Þetta er afdrifaríkt skref sem stigið hefur verið og gefur vonir um að hægt verði að efla mannréttindi um allan heim. 

Það skiptir ef til vill mestu að mannréttindaráðið fundar allt árið en ekki aðeins einu sinni í sex vikur eins og áður tíðkaðist, en það dróg verulega úr virkni og sveigjanleika ráðsins. Lengri fundir gera ráðið betur í stakk búið til fyrirbyggjandi aðgerða þegar teikn eru á lofti um að meiri háttar mannréttindabrot séu í yfirvofandi. Einnig mun  ráðið setja á fót ferli sem ætlað er að bregðast hratt og örugglega við mannréttindavandmálum, um leið og þau gerast.

Stofnun mannréttindaráðsins er þó til lítils ef aðildarríkin þráast við að leggja skammtímapólitíska hagsmuni til hliðar.  Aðildarríki verða að vera reiðubúin að styðja fórnarlömb mannréttindabrota um allan heim af alefli.  Slíkt gerist ekki án pólitískrar forystu af hálfu allra ríkja.  Kjör öflugs mannréttindafrömuðar, De Alba, sendiherra frá Mexíkó til formennsku í ráðinu er merki um að aðildarríkjum ráðsins sé full alvara. De Alba er vel til forystu falinn en hann er sjálfstæður og hæfur formaður.

Krefjandi verkefni eru framundan og mörg álitamál eru afar erfið viðureignar. Í upphafi verður farið yfir feril fyrra mannréttindaráðs og í kjölfar þeirrar greiningar verða nýju aðildarríkin að takast á við mikilvægar ákvarðanir. Nýja mannréttindaráðið ætti að tileinka sér það sem vel var gert á vettvangi gamla ráðsins og halda fast í það sem virkaði en gæta þess jafnframt að ekki sé vegið að regluverki mannréttindakerfisins.

Kjarni málsins er að skilgreina hvernig aðildarríki ráðsins geti á árangursríkari hátt séð til þess að  gildandi mannréttindastaðlar séu í heiðri hafðir. Vonir standa til að öllum mannréttindum verði gert jafn hátt undir höfði, jafnt  efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum sem og pólitískum og borgaralegum.  Umfram allt gerir þessi nýi mannréttindarammi þá kröfu til aðildarríkja að þau láti ekki sitja við orðin tóm, heldur grípi til aðgerða.  Mannréttindaráðið setti á sínum tíma algilda mannréttindastaðla. Tími nýja mannréttindaráðsins á að vera tími aðgerða; aðildarríkin hafa heitið því. Almenningur væntir aðgerða og fórnarlömb mannréttindabrota um allan heim, eiga rétt á þeim.

Meðal þeirra breytinga sem verða á hinu nýja ráði er að aðildarríkjum fækkar úr 53 í 47, verða þau kosin til þriggja ára í senn og sitja þau ekki lengur en í tvö kjörtímabil. Áhersla er lögð á að möguleiki sé á því að kalla ráðið saman með stuttum fyrirvara, einnig er hægt að víkja ríkjum úr ráðinu ef þau gerast uppvís um ítrekuð mannréttindabrot.

Hlutverk mannréttindaráðsins er meðal annars;

·       að efla alþjóðlega virðingu fyrir grundvallarmannréttindum og frelsi manna án þess að hún sé byggð á mismunun hverskonar.

·       að fjalla um mannréttindabrot og kringumstæður þeirra og leggja fram álitsgerð um mögulegar úrbætur um það efni. Mannréttindaráðið á jafnframt að efla skilvirka samhæfingu í mannréttindamálum innan Sameinuðu þjóðanna.

·       hafa að leiðarljósi hlutleysi, hlutlægni, jafnræði, efla til  alþjóðlegra samræðna og samvinnu sem miða að því að efla og vernda öll mannréttindi, stjórnmálaleg, borgaraleg, efnahagsleg, félagsleg, menningarleg auk réttinda til þróunar.

·       að efla mannréttindafræðslu sem og mannréttindaráðgjöf.

·       að vera vettvangur fyrir samræður ríkja um mannréttindamál.

·       að leggja fyrir allsherjarþingið ráðgefandi álit á framþróun alþjóða mannréttindalaga.

·       að þrýsta á framkvæmd samninga sem ríki hafa skrifað undir á sviði mannréttinda til þess að hægt sé að stefna að þeim markmiðum sem sett eru á fundum og ráðstefnum Sameinuðu þjóðanna.

·       að hafa reglubundið eftirlit með framkvæmd aðildarríkjanna á þeim samningum sem að þau hafa skuldbundið sig til að framfylgja. Eftirlitið skal fara fram á grundvelli samvinnu og í formi samræðna þar sem ríkið sem í hlut á er að fullu þátttakandi.

·       mannréttindaráðið á með samræðum og samvinnu aðildarríkjanna að reyna að koma í veg fyrir mannréttindabrot og bregðast fljótt við ef að neyðartilvik koma upp sem tengd eru mannréttindum.

·       að vinna að mannréttindamálum í náinni samvinnu við stjórnvöld, svæðisbundnar stofnanir, þjóðbundnar mannréttindastofnanir og samfélög í heild.

·       að gefa álit sitt á því hvernig best sé að stuðla að eflingu og vernd mannréttinda.

·       að leggja fram skýrslu til allsherjaráðsins einu sinni á ári.