Fréttatilkynning: Nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum birtir tilmæli til íslenskra stjórnvalda

1.8.2008

Þann 8. júlí síðastliðinn kom sendinefnd Íslands fyrir nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fylgist með framfylgd alþjóðasamnings um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Til umfjöllunar voru 5. og 6. skýrsla Íslands um framkvæmd samningsins.

Mannréttindaskrifstofa Íslands skilaði viðbótarskýrslu til nefndarinnar og átti tvo fundi með sérfræðingum hennar þann 7. júlí s.l. Nefndin hefur nú birt lokaathugasemdir sínar vegna 5. og 6. skýrslu Íslands. Taldar eru til aðgerðir yfirvalda sem nefndin telur til þess fallnar að vinna gegn kynjamisrétti auk fjölda tilmæla um úrbætur.

Fagnaðarefni

Nefndin lýsti m.a. ánægju sinni með skil skýrsla stjórnvalda en þykir miður að í skýrslunum er ekki að finna útlistan á framkvæmd ýmissa ákvæða samningsins og fyrri tilmælum nefndarinnar. Nefndin fagnar nýlegum lagabreytingum sem eru til þess fallnar að styrkja stöðu kvenna, m.a. setningu nýrra laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 10/2008 breytingum á almennum hegningarlögum nr. 19/1940 er varða skipulagða glæpastarfsemi og mansal, heimilisofbeldi og kynferðisbrot. Nefndin lýsir ánægju sinni með samþykkt aðgerðaráætlunar um jafnrétti kynjanna fyrir árin 2004-2008, endurskipan nefndar um ofbeldi gegn konum árið 2007, endurvakningu verkefnisins „Karlar til ábyrgðar“ árið 2006 sem og samþykkt aðgerðaráætlunar gegn heimilis- og kynferðisofbeldi. Nefndin lýsir ánægju sinni með hátt hlutfall kvenna í sveitarstjórnum; að konur séu nú 31.8% þingfulltrúa og 36.5% ráðherra. Nefndin lýsir jafnframt ánægju sinni með ýmsar aðgerðir til að vinna að jafnrétti kynjanna, m.a. „heimasíðuna jöfn framtíð fyrir stráka og stelpur“, stuðning við verkefni UNIFEM og skipan nefndar um tillögur að því hvernig auka má fjölda kvenna í stjórnunarstöðum í íslensku atvinnulífi.

Helstu áhyggjuefni og tilmæli

Skilgreining á mismunun gagnvart konum

Nefndin hvetur stjórnvöld til að tryggja að skilgreining á mismunun gagnvart konum í íslenskri löggjöf sé í samræmi við samning um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Nefndin lýsir áhyggjum sínum af þeirri staðreynd að enda þótt fjölmörg ákvæði samningsins endurspeglist í íslenskri jafnréttislöggjöf þá eigi það ekki við um 4. grein samningsins þar sem kveðið er á um sérstakar bráðabirgðaráðstafanir sem miða að því að flýta fyrir að raunverulegt jafnrétti karla og kvenna náist. Nefndin mælir með því að stjórnvöld í leiði jafnréttislög ákvæði um innleiðingu og framkvæmd sérstakra bráðabirgðaráðstafana, í samræmi við 4. grein samningsins. Upplýsing um samning um afnám allrar mismununar gagnvart konum Nefndin lýsir áhyggjum sínum af almennum þekkingarskorti á ákvæðum samningsins, viðauka við hann og úrskurðum og álitum nefndarinnar, einkum í dómskerfinu. Nefndin tiltekur að hæstiréttur vísi ekki til samningsins í dómum sínum og mælir með því að stjórnvöld efli aðgerðir til að auka þekkingu á ákvæðum samningsins meðal dómara, lögmanna og lögfræðinga, svo ákvæði hans og markmið séu vel þekkt og þeim beitt í dómskerfinu.

Staðalímyndir

Nefndin lýsir áhyggjum sínum af staðalímyndum sem grafa undan möguleikum kvenna til að njóta réttinda sinna til jafns við karla. Sérstaklega lýsir nefndin áhyggjum sínum af upplýsingum sem gefa til kynna að bæði karlar og konur sætti sig við launamun kynjanna. Nefndin mælir með því að stjórnvöld hefji virkar, langtíma aðgerðir til að uppræta staðalímyndir um stöðu og hlutverki kynjanna sem eru ríkjandi í íslensku samfélagi, m.a. með vitundarvakningu og fræðsluherferð í fjölmiðlum. Mælt er með því að stjórnvöld haldi áfram að hvetja fjölmiðla til að stuðla að hugarfarsbreytingu um viðtekin hlutverk kynjanna. Stjórnvöld eru jafnframt hvött til að rannsaka sérstaklega hvernig staðalímyndir hafa áhrif á það hvort markmiðum samningsins sé náð í íslensku samfélagi og leggja mat á virkni núgildandi aðgerða með það að markmiði að styrkja þær.

Ofbeldi gegn konum

Nefndin lýsir áhyggjum sínum af vægum refsingum í kynferðisafbrotamálum, sérstaklega í nauðgunarmálum og skorti á nákvæmum, þ. á m. tölulegum upplýsingum um dóma sem að hafa fallið í kynferðisbrotamálum. Nefndin hefur einnig áhyggjur af því ósamræmi sem ríkir á milli fjölda rannsakaðra mála í kynferðisbrotamálum og fjölda mála sem að leiða til opinberrar ákæru og dóms. Nefndin hvetur stjórnvöld til að tryggja að heildstæðum, lagalegum, og annars konar úrræðum sé til að dreifa, til að koma í veg fyrir, og bregðast við, ofbeldi gegn konum, einkum ofbeldi á heimilum og kynferðisofbeldi. Hvetur nefndin stjórnvöld til að efla rannsóknir og tölfræðilegar upplýsingar um ástæður og afleiðingar ofbeldis gegn konum og þá sérstaklega tengsl fórnarlambs og geranda og mögulegar ástæður þess að fórnarlömb eru rög við að leggja fram kæru. Nefndin beinir einnig þeim tilmælum til stjórnvalda að þau láti gera heildstæða athugun á skilvirkni íslenska réttarkerfisins þegar kemur að ofbeldisglæpum gegn konum og að í kjölfarið verði refsilöggjöf og lög um meðferð opinberra mála endurskoðuð til að ganga úr skugga um að gerendur séu ávallt sóttir til saka og dæmdir í samræmi við alvarleika brots. Ef athugunin leiðir í ljós að þörf er á harðari refsingum þá ættu stjórnvöld einnig að kveða á um harðari refsingar vegna ofbeldisglæpa gegn konum með fyrrgreindum lagabreytingum. Loks mælist nefndin til þess að stjórnvöld tryggi að konur sem hafa verið beittar ofbeldi fái umsvifalaust viðeigandi vernd. Nefndin lýsir m.a áhyggjum sínum á skorti á uppfærðum og nákvæmum upplýsingum um notkun og skilvirkni nálgunarbanns í heimilis- og kynferðisafbrotamálum og skorti á fræðslu til lögreglu og dómsvalds um nálgunarbann. Nefndin leggur til að stjórnvöld bæti tölfræðiupplýsingar um notkun og skilvirkni nálgunarbanns, sérstaklega í málum þar sem heimilis- og kynferðisofbeldi kemur við sögu. Hvetur nefndin einnig til að sérstök lög verði sett um nálgunarbann. Nefndin lýsir einnig áhyggjum sínum á þeim hindrunum sem að fórnarlömb heimilis- og kynferðisofbeldis standa frammi fyrir þegar þær leita réttar síns og verndar, einkum að því er varðar konur af erlendum uppruna og konur í hópum sem eiga undir högg að sækja. Beindi nefndin þeim tilmælum til stjórnvalda að tryggja nægjanlegt fjármagn til þess að fórnarlömb hafi ávallt aðgang að umsvifalausri og viðeigandi aðstoð, kvennaathvörfum um allt land, fórnarlambavernd og lögfræðiaðstoð, ef við á. Þar sem 40% þeirra kvenna sem leita til Kvennaathvarfsins eru af erlendum uppruna ættu stjórnvöld að tryggja þeim, og öðrum hópum kvenna sem eiga undir högg að sækja, hágæða stuðning til þess að þær geti lagt fram kærur og fengið vernd og neyðist ekki til að þjást í ofbeldissamböndum. Stjórnvöld eiga að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að auðvelda þeim að kæra heimilis- og kynferðisofbeldi. Nefndin mælist til þess að stjórnvöld ýti úr vör upplýsingaherferð á landsvísu sem beinist að hópum kvenna sem eiga undir högg að sækja.

Mansal og vændi

Nefndin lýsir áhyggjum sínum af skorti á upplýsingum um mansal og framkvæmd banns við mansali. Nefndin hefur einnig áhyggjur af því að lögleiðingu vændis og að tilvist ólöglegra nektarklúbba geti stuðlað að aukningu á mansali og misnotkun í tengslum við vændi. Nefndin lýsir einnig áhyggjum af því að fórnarlamba- og vitnavernd sé ekki til að dreifa fyrir fórnarlömb mansals, þótt fjölmörg lagafrumvörp þess efnis hafi verið lögð fram á Alþingi. Nefndin mælist til þess að stjórnvöld hafa náið eftirlit með framkvæmd laga nr. 61/2007 um vændi og styrkiaðgerðir til að koma í veg fyrir og berjast gegn mansali og rannsaka vel þau mál sem að upp koma, í samræmi við 6. grein samningsins og athugasemdir nefndarinnar. Stjórnvöld eru einnig hvött til að rannsaka nektardansstaði. Þá hvetur nefndin stjórnvöld til að auka alþjóðasamstarf til að berjast gegn mansali, koma lögum yfir mansala og tryggja að mannréttindi kvenna og stúlkna sem eru fórnarlömb mansals séu virt. Þá hvetur nefndin stjórnvöld til að koma á fót vitnavernd fyrir konur og stúlkur og að fullgilda alþjóðasaminga gegn mansali. Loks óskar nefndin eftir tölulegum upplýsingum um mansal og vændi, þ. á m. um afleiðingar þess fyrir mannréttindi kvenna að vændi var gert refsilaust.

Þátttaka í efnahags – og opinberu lífi

Nefndin lýsir áhyggjum sínum af lágu hlutfalli kvenna í stjórnunarstöðum, sérstaklega hjá opinbera og í dómkerfinu. Sé litið til þess að meirihluti háskólamenntaðs fólks eru konur þá er það áhyggjuefni hversu fáar konur eru ráðandi í fræðasamfélaginu - þeim fækkar eftir því sem hærra er í metorðastigann komið: aðeins 18% prófessora við Háskóla Íslands eru konur en 32 % dósenta og 54 % lektora. Nefndin lýsir einnig áhyggjum sínum af hversu fáar konur eru í stjórnunarstöðum hjá fyrirtækjum og að ekki hafi verið gripið til sérstakra bráðabirgðaaðgerða til að stuðla að frekara jafnrétti karla og kvenna innan einkageirans. Beinir nefndin þeim tilmælum til stjórnvalda að styrkja enn frekar aðgerðir til að vinna að fjölgun kvenna í stjórnunarstöðum, sérstaklega innan háskólasamfélagsins sem og aðgerðir til að hvetja konur til að sækja um stjórnunarstöður. Hvetur nefndin stjórnvöld til að koma á sérstökum tímabundnum aðgerðum til að flýta fyrir frekara jafnrétti karla og kvenna á öllum sviðum. Nefndin óskar eftir því að stjórnvöld fylgist með þróun varðandi stjórnunarstöður til þess að auka þátt kvenna með lagabreytingum eða öðrum aðgerðum og að þau veiti upplýsingar um hvernig til hefur tekist, m.a. með viðeigandi tölulegum upplýsingum.

Atvinnumál

Nefndin lýsir áhyggjum sínum að stöðugum, umtalsverðum launamun kynjanna, að jafnaði um 16%, sem aðallega skýrist af beinni mismunun. Nefndin beinir þeim tilmælum til stjórnvalda að þrýsta á framfylgd 18. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla um að fyrirtækjum og stofnunum með meira en 25 starfsmenn sé skylt að koma á fót sérstakri jafnréttisáætlun eða að setja ákvæði um kynjajafnrétti í stefnumótun sína. Lagði nefndin til að stjórnvöld hefðu náið eftirlit með framkvæmd lagaákvæðisins. Nefndin lýsir áhyggjum sínum á því að konur virðast frekar vinna hlutastörf en karlar. Telur nefndin að hefðbundin viðhorf um stöðu og hlutverk kvenna og karla lifi góðu lífi í íslensku samfélagi og séu helsta ástæða þess að konur eiga undir högg að sækja á atvinnumarkaði. Nefndin hvetur íslensk stjórnvöld til að styrkja aðgerðir sínar sem miða að því að uppræða hefðbundin viðhorf um stöðu og hlutverk karla og kvenna í þjóðfélaginu með það að markmiðið að stuðla að samhljómi fjölskyldulífs og atvinnu, fyrir konur jafnt sem karla. Nefndin hvetur einnig til þess að gerð verði rannsókn á því hvers vegna konur gegna frekar hlutastörfum ásamt afleiðingum löggjafar um foreldraorlof. Nefndin lýsir einnig áhyggjum sínum af mögulegu kynjamisrétti í fiskiðnaði, þ. á m. varðandi atvinnustarfsemi og aðgang að tækifærum til styrkja eða lána innan greinarinnar. Einnig gætu aðstæður á vinnustað fælt konur frá, t.d skortur á öryggisráðstöfunum. Leggur nefndin til að stjórnvöld reyni að komast að ástæðum þess hversu fár konur er finna í fiskiðnaði og vinni að því að auka þátttöku þeirra í atvinnugreininni.

Heilsa

Nefndin lýsir áhyggjum sínum af áfengisneyslu kvenna á Íslandi og að markmiðum um að draga úr neyslu áfengis sé ekki náð. Nefndin lýsir einnig áhyggjum sínum af því að fleiri konur greinist nú með HIV smit en karlar. Þá lýsir nefndin áhyggjum sínum af því að almenn athugasemd nr. 25 hafi ekki verið höfð til hliðsjónar við stefnumótun í heilbrigðismálum. Beinir nefndin þeim tilmælum til stjórnvalda að sinna frekari rannsóknum til að greina ofangreind vandamál og til þess að bæta heilbrigðisþjónustu og kynjasjónarmið á öllum sviðum heilbrigðiskerfisins, í samræmi við athugasemd 24. Þá mælist nefndin til þess að stjórnvöld grípi til viðeigandi ráðstafana til þess að bæta versnandi geðheilsu kvenna og stúlkna, til að koma í veg fyr misnotkun á áfengi og eiturlyfjum og sjálfsvíg, og að tryggt sé nægt fjármagn til þessara aðgerða.

Efnahagslegar afleiðingar skilnaðar

Nefndin lýsir áhyggjum sínum af íslensk löggjöf um eignaskipti við skilnað taki ekki nægjanlegt mið af hefðbundnu efnahagslegu ójafnvægi kynjanna sem er afleiðing kynjaaðgreiningar á vinnumarkaði, stærri þætti kvenna í óborguðum heimilisstörfum og fjölskylduábyrgð. Nefndin hvetur stjórnvöld til þess að gera athugun á efnahagslegum afleiðingum skilnaðar fyrir bæði kynin með það að markmiði að færa löggjöf til betri vegar

Rannsóknir

Nefndin hvetur stjórnvöld til að bæta upplýsingasöfnun og rannsóknir er tengjast efni samningsins.

Stofnun þjóðbundinnar mannréttindastofnunar

Nefndin beinir þeim tilmælum til stjórnvalda að íhuga að stofnsetja sjálfstæða þjóðbundna mannréttindastofnun. Stofnunin ætti að starfa samkvæmt Parísarreglum Sameinuðu þjóðanna og sinna fjölbreyttum störfum á sviði mannréttinda, til að vinna að eflingu og vernd þeirra, þar með talið að mannréttindum kvenna og stúlkna. Þá hvetur nefndin til þess að Alþingi taki vikari þátt í að koma tilmælum nefndarinnar í framkvæmd og við samningu ríkjaskýrslunnar. Nefndin leggur áherslu á að virk framkvæmd samningsins er nauðsynleg til þess að Þúsaldarmarkmiðunum verði náð.

Loks hvetur til þess að stjórnvöld fullgildi þá mannréttindasamninga Sameinuðu þjóðanna sem Ísland á enn ekki aðild að.