Tilskipanir ESB um bann við mismunun vegna fötlunar, kynþáttar, þjóðernisuppruna, kynhneigðar, aldurs og trúar/lífsskoðunar  

Hvers kyns mismunun á grundvelli eiginleika s.s. kyns, kynþáttar, hörundslitar, þjóðernis, félagslegs uppruna, erfðafræðilegra þátta, tungumáls, trúar, stjórnmálaskoðana eða annars konar skoðana, aðildar að minnihlutahópi innan ríkis, eigna, uppruna, fötlunar, aldurs eða kynhneigðar, skal bönnuð.                                          

Sáttmáli Evrópusambandsins um grundvallarréttindi (21(1). gr.)

Sem fyrr segir þá er meginreglan um bann við mismunun grundvallarregla í ESB-rétti. Í 19. gr. sáttmálans um starfshætti ESB er Ráðinu heimilað, eftir að hafa fengið samþykki Evrópuþings, að „grípa til allra viðeigandi ráðstafana til að berjast gegn mismunun á grundvelli kynferðis, kynþáttar eða þjóðernisuppruna, trúar eða lífsskoðunar, fötlunar og kynhneigðar“. Til þess að koma meginreglunni um jafnrétti í framkvæmd í aðildarríkjum ESB hefur sambandið samþykkt fjölda tilskipana sem miða að því að vernda tiltekna hópa sem eiga undir högg að sækja, t.d. konur og fólk sem verður fyrir mismunun á grundvelli kynþáttar eða þjóðernisuppruna. Tilskipanir ESB (e. directives) krefjast sérstakra framkvæmdaráðstafana innan tilskilins tíma frá samþykkt, þ.e. aðildarríkjum ber að innleiða þær; tryggja að landslög endurspegli ákvæði þeirra. Þegar frestur til innleiðingar rennur út geta einstaklingar byggt á tilskipunum fyrir dómi í málum gegn ríkinu eða fulltrúum þess, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Aðildarríki bera skaðabótaábyrgð ef tilskipanirnar eru ekki innleiddar eða ef innleiðing þeirra er ófullnægjandi.

Tilskipun ráðsins nr. 2000/43/EB frá 29. júní 2000 um beitingu meginreglunnar um jafnrétti án tillits til kynþáttar eða þjóðernisuppruna (Kynþáttatilskipunin) og tilskipun ráðsins nr. 2000/78/EB frá 27. nóvember 2000 um meginregluna um jafnrétti á vinnumarkaði og í starfi (atvinnumálatilskipunin) falla ekki undir EES-samninginn og hafa þessar tilskipanir því ekki verið innleiddar í íslensk lög. Sem fyrr segir eru ákvæði um jafnrétti og bann við mismunun takmörkuð í íslenskri löggjöf og ljóst er að innleiðing þeirra myndi styrkja réttindi tiltekinna hópa til muna. Hér að neðan verður fjallað nánar um inntak tilskipananna.

Hverjir njóta verndar tilskipananna?

Tilskipanirnar banna mismunun af hálfu einstaklinga og lögaðila, bæði hjá hinu opinbera og í einkageiranum. Einyrki ber því sömu ábyrgð og stórfyrirtæki, sveitarfélög og ríkisstofnanir.

Tilskipanirnar verndaeinstaklinga gegn mismunun. Lögaðilar, s.s. samtök, njóta einnig verndar tilskipananna, ef það samræmist hefðum og starfsvenjum í hlutaðeigandi landi og ef samtökin verða fyrir mismunun vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna félaga sinna.

Tilskipanirnar vernda alla þá sem dveljast í einhverju aðildarríkja ESB. Einstaklingur nýtur verndar gegn mismunun óháð ríkisfangi hans. Þar af leiðir að sé Úkraínumaður beittur mismunun í Ungverjalandi á grundvelli þjóðernisuppruna, fötlunar eða kynhneigðar, þá er hann verndaður á sama hátt og ríkisborgarar Ungverjalands sem verða fyrir slíkri mismunum. Ríkisfang er sérstaklega undanskilið í tilskipununum; ef mismunandi meðferð er viðhöfð vegna þess að einstaklingur er frá Úkraínu en ekki Ungverjalandi, þá eiga tilskipanirnar ekki við.

Undantekningarákvæði

Megintilgangur tilskipananna er að berjast gegn mismunun. Af þeim sökum heimila þær aðeins mismunandi meðferð í undantekningartilvikum og þá einungis þegar ákveðnum skilyrðum er fullnægt.

Bein mismunun

Sem fyrr segir banna tilskipanirnar bæði beina og óbeina mismunun. Oft liggur ljóst fyrir að um beina mismunun er að ræða. Það getur þó verið vandkvæðum bundið að leggja mat á aðstæður þegar erfitt að finna „rétt samanburðartilvik“ (e. correct comparator), þ.e. sambærilegt kærumál. Þá er um að ræða einstakling sem er í sambærilegri stöðu og sá sem kveðst hafa orðið fyrir mismunun; aðstaða þessara einstaklinga þarf að vera eins eða mjög lík til að bera megi málin saman. Stundum er ógerningur að finna raunverulegt tilvik til samanburðar og þá má grípa til fræðilegs dæmis. Þar væri borin saman meðferð einstaklings sem ekki hefði til að bera þá eiginleika sem tilskipanirnar telja upp og þess sem kveðst hafa verið beittur mismunun við annars áþekkar aðstæður (t.d. meðferð manneskju í þjóðkirkjunni í samanburði við manneskju sem aðhyllist trú minnihlutahóps).

Þegar sýnt hefur verið fram á að mismunandi meðferð nauðalíkra eða mjög svipaðra tilvika þá er erfitt að sanna að ekki hafi verið brotið gegn jafnræðisreglunni. Tilskipanirnar tvær heimila þó afmarkaðar undantekningar frá skilyrðum um jafnrétti. Þar á meðal eru tilvik þar sem um er að ræða réttmætar starfskröfur fyrir tilteknar starfsgreinar, sértækar aðgerðir, sanngjarna aðlögun til að mæta þörfum fólks með fötlun og ákveðnar undantekningar er tengjast aldri. Sem dæmi má nefna að ef atvinnurekandi neitar starfsmanni um launahækkun vegna samkynhneigðar viðkomandi, en hækkar laun gagnkynhneigðs starfsmanns í sömu stöðu, þá telst það til mismununar sem brýtur gegn atvinnumálatilskipuninni. Ef starfsmanni er hins vegar neitað um launahækkun vegna aldurs getur það verið heimilt samkvæmt 6. gr. ef hlutlægar og málefnalegar ástæður liggja til grundvallar; meðferðin miðar að lögmætu markmiði og aðferðirnar sem beitt er til að ná markmiðinu eru viðeigandi og nauðsynlegar. Dæmi um heimila, ólíka meðferð er t.d. skilyrði um lágmarksaldur eða krafa um ákveðna starfsreynslu eða starfsaldur þegar kemur að veitingu starfs eða umbunar í starfi. Tilskipunin heimilar einnig að sett sé aldurstakmark þegar um er að ræða störf sem krefjast sérstakrar þjálfunar eða nauðsynlegt er að launþeginn starfi í nokkurn tíma áður en hann fer á eftirlaun.

Óbein mismunun

Tilskipanirnar banna báðar óbeina mismunun.Óbein mismunun á sér stað þegar ráðstafanir, skilyrði eða aðferðir sem virðast hlutlausar eru einstaklingum, sem tilheyra vernduðum hópi, óhagstæðar í samanburði við aðra. Hér er um óbeina mismunun að ræða, nema hægt sé að rökstyðja ráðstafanirnar, skilyrðin eða aðferðirnar á hlutlausan hátt með því að þær miði að lögmætu markmiði og að aðferðirnar sem beitt er til að ná markmiðinu séu viðeigandi og nauðsynlegar.

 Líkt og þegar um beina mismunun er að ræða, þá getur verið erfitt að finna viðeigandi samanburðartilvik. Undanþágum frá banni við mismunandi meðferð skal beita þröngt. Dæmi um heimila undanþágu er t.d. þegar vinnuveitandi gerir kröfu um fullkomna íslenskukunnáttu. Ef starfið felur í sér að slík kunnátta sé bráðnauðsynleg, um er t.d. að ræða stöðu íslenskukennara eða prófessors í íslenskum bókmenntum, þá eru kröfurnar mögulega réttlætanlegar. Ef um verkavinnu er að ræða þá er ólíklegt að slíkar kröfur vinnuveitandans teljist réttlætanlegar (sjá nánar um réttlætanleg skilyrði hér að neðan).

Áreitni

Samkvæmt tilskipununum telst áreitni til mismununar. Áreitni er hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og tengist eiginleikum sem taldir eru upp í tilskipununum (s.s. kynhneigð, fötlun o.s.frv.). Til að teljast áreitni verða tilgangur eða afleiðingar hegðunarinnar að brjóta gegn mannlegri reisn þess sem fyrir henni verður og hegðunin þarf að skapa ógnandi, óvinveitt, niðurlægjandi eða særandi andrúmsloft. Ekki skiptir máli hvort um er að ræða meðvitaða áreitni eða óviljaverk. Ljóst er að skilgreining á áreitni er spannar vítt svið hegðunar og mat á áreitni er huglægara en þegar um beina eða óbeina mismunun er að ræða. Af þeim sökum er ekki gerð krafa um viðeigandi samanburðartilvik þegar lagt er mat á hvort áreitni hafi átt sér stað.

Tilskipanirnar kveða enn fremur á um að fyrirmæli um að mismuna teljist til mismununar og séu bönnuð. Hefndaraðgerðir eru einnig bannaðar (e. victimisation). Í því felst að aðildarríkjum ber að tryggja að fólk gjaldi ekki fyrir kvartanir eða málshöfðun vegna mismununar (t.d. að það missi vinnuna). Ekki er nægjanlegt að vernda þann sem brotið var gegn, heldur verður einnig að tryggja stöðu fólks sem gefur vitnisburði og aðra sem eru á annan hátt viðriðnir málið.

Réttmætar starfskröfur

Tilskipanirnar leyfa undantekningar frá banni við mismunun ef um er að ræða réttmætar starfskröfur. Vinnuveitandi getur beitt mismunandi aðferð við val á einstaklingi til að sinna ákveðnu starfi ef, vegna eðlis starfsins eða aðstæðna, um er að ræða „réttmæta og afgerandi starfskröfu“ sem tengist ákveðnum kynþætti eða þjóðernisuppruna, fötlun, ákveðinni trú eða lífsskoðun, tiltekinni kynhneigð eða ákveðnum aldri, svo framarlega sem meðferðin miðar að lögmætu markmiði og gætt er meðalhófs. Dæmi um þetta væri ef kvikmyndaleikstjóri ákvæði að aðeins svartur maður gæti leikið Nelson Mandela, þá væri það réttmæt starfskrafa að svartur maður yrði ráðinn í starfið. Mismunun vegna réttmætrar starfskröfu á grundvelli eins eiginleika gæti þó ekki réttlætt mismunun á grundvelli annars; í dæminu að ofan væri það ekki heimilt að mismuna á grundvelli kynhneigðar.

Staðalmyndir um að ákveðnar manngerðir gegni tilteknum störfum standast að öllum líkindum ekki kröfur um að stefnt sé að lögmætu markmiði og að gætt sé meðalhófs. Það er til dæmis ólíklegt að vinnuveitandi geti sýnt fram á að ritarastarfi verði að gegna „ungur og kraftmikill“ starfsmaður; slíkt gæti talist mismunun á grundvelli aldurs eða fötlunar.

Mismunandi meðferð eftir aldri

Atvinnumálatilskipunin heimilar aðildarríkjum að gera undantekningar og leyfa mismunandi meðferð á grundvelli aldurs, þar á meðal:

Hlutlægar og málefnalegar ástæður verða að liggja til grundvallar þeim undantekningum sem lýst er hér að ofan. Mismunandi meðferð verður að miða að lögmætu markmiði og aðferðirnar sem beitt er til að ná markmiðinu skulu vera viðeigandi og nauðsynlegar. Lögmætt markmið teldist t.d. lögmæt stefna í atvinnumálum, markmið varðandi vinnumarkað eða starfsþjálfun.

Sértækar aðgerðir (e. positive action)

Í tilskipununum segir að til þess að jafnrétti náist í reynd þá þurfi meira til en bann við mismunun. Af þessum sökum heimila tilskipanirnar sérstakar ráðstafanir, „sértækar aðgerðir“ sem ætlað er að koma í veg fyrir eða bæta mismunun sem hópar hafa þurft að þola í gegnum tíðina vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna, trúar eða lífsskoðunar, fötlunar, kynhneigðar eða aldurs. Sértækum aðgerðum er þannig ætlað að rétta hlut hópa sem beittir hafa verið mismunun og koma í veg fyrir að mismunun viðhaldist. Ef t.d. ákveðnir samfélagshópar hafa aldrei verið ráðnir í tiltekin störf þá gætu sértækar aðgerðir falist í sérstakri þjálfun sem undirbyggi fólk úr þessum hópi til að gegna þessum störfum. Einnig gætu sértækar aðgerðir falist í að ráða meðvitað nýja starfsmenn úr minnihlutahópnum, að auglýsa stöður á annan hátt til að hvetja fólk úr minnihlutahópum til að sækja um og bjóða aðstoð ef með þarf.

Sanngjörn aðlögun til að mæta þörfum fólks með fötlun

Atvinnumálaskipunin leggur þá kvöð á vinnuveitendur að þeir geri viðeigandi ráðstafanir þegar þeirra er þörf í ákveðnu tilviki, til þess að tryggja fötluðum einstaklingi aðgang að atvinnu, þátttöku í atvinnu eða framgang í starfi eða starfsþjálfun. Vinnuveitandinn þarf ekki að gera viðeigandi ráðstafanir ef þær geta talist fela í sér „óhóflega byrði“ fyrir hann. Dæmi um sanngjarna aðlögun:

Vinnuveitandi getur ekki haldið því fram að kostnaður vegna sanngjarnar aðlögunar til að mæta þörfum fatlaðs starfsmanns feli í sér „óhóflega byrði“ ef opinberum styrkjum eða öðrum stuðningi er til að dreifa til ráðstafana af slíkum toga.

Hlutverk samtaka og félaga

Báðar tilskipanirnar miða að því að samtök og félög með lögvarða hagsmuni geti aðstoðað fórnarlömb mismununar eða hafið málsókn fyrir þeirra hönd (með þeirra samþykki). Innlend löggjöf ákvarðar hvað telst til „lögvarinna hagsmuna“.

Samráð við borgalegt samfélag

Tilskipanirnar kveða á um að aðildarríki skuli stuðla að skoðanaskiptum við aðila vinnumarkaðarins til þess að koma á samningum á vinnumarkaði, til að móta siðareglur o.s.frv. Tilskipanirnar kveða einnig á um samráð við frjáls félagasamtök til þess að efla framgang jafnræðisreglunnar.

Sérhæfðar stofnanir

Með kynþáttatilskipuninni skuldbinda aðildarríkin sig til að tilnefna/setja á fót stofnun sem hefur það hlutverk að stuðla að jafnrétti. Meginverkefni slíkra stofnana er að veita fórnarlömbum mismununar aðstoð við að framfylgja kæru, gera óháðar kannanir og rannsóknir, birta óháðar skýrslur og leggja fram tillögur að úrbótum.

Miðlun upplýsinga

Tilskipanirnar skylda aðildarríki til að gera ráðstafanir til að birta og vekja athygli á gildandi löggjöf um jafnrétti og bann við mismunun innanlands ásamt því að kynna lagabreytingar sem ætlað er að færa innlenda löggjöf til samræmis við ákvæði tilskipananna.

Skýrslugjöf

Aðildarríkjum ESB ber að skila skýrslum um beitingu tilskipananna á fimm ára fresti.

Viðurlög

Við innleiðingu tilskipananna verða aðildarríkin að tryggja að brot á innlendri löggjöf gegn mismunun sæti viðurlögum og að slíkum viðurlögum sé beitt. Viðurlög við mismunun verða að vera „virk, í réttu hlutfalli við brotið og hafa forvarnargildi“; það er, viðunandi úrlausn fyrir brotaþola sem jafnframt letur geranda og aðra til að beita viðlíka mismunun í framtíðinni. Dæmi um möguleg viðurlög er greiðsla skaðabóta án ákvæðis um hámarksupphæð.

Sönnunarbyrði

Vegna þess hversu erfitt getur verið að færa sönnur á mismun þá kveða tilskipanirnar á um „öfuga sönnunarbyrði“ (8. grein í kynþáttatilskipuninni og 10. grein í atvinnumálatilskipuninni):

Það er stefnda að sanna að jafnræðisreglan hafi ekki verið brotin ef þeir sem telja sig beitta rangindum, þar eð meginreglunni um jafnrétti hafi ekki verið beitt í þeirra tilviki, leggja fyrir dómstóla eða önnur til þess bær yfirvöld staðreyndir sem gefa ástæðu til að ætla að bein eða óbein mismunun hafi átt sér stað.

Brýnt er að árétta að öfug sönnunarbyrði er ekki takmörkuð við mál sem flutt eru fyrir dómi heldur hvílir sönnunarbyrði einnig á stefnda í öllum málum á stjórnsýslustigi. Sönnunarbyrðin flyst ekki í sakamálum.

Meginreglan um öfuga sönnunarbyrði hefur einkum þróast í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins í málum er varða launajafnrétti, þegar kona sýndi fram á kynbundinn launamun þá þurfti dómurinn að krefja vinnuveitandann um skýringar. Gjarnan er vitnað til máls C-127/92 Enderby [1993] ECR I- 5535 í þessu samhengi.

Í kjölfarið kom tilskipun ráðsins (97/80/EC) um sönnunarbyrði í málum er varða mismunun á grundvelli kynferðis. Markmið tilskipunarinnar er að tryggja aukna skilvirkni þeirra ráðstafana sem aðildarríkin gera til að framfylgja meginreglunni um jafnrétti. Öfug sönnunarbyrði er þannig hluti af virkri réttarvernd gegn mismunun. Sú öfuga sönnunarbyrði sem kveðið er á um í tilskipununum er þó ekki sjálfvirk. Ekki er nægjanlegt að stefnandi haldi því fram að honum hafi verið mismunað; sönnunarbyrði flyst ekki fyrr en stefnandi hefur lagt fyrir staðreyndir sem gefa ástæðu til að ætla að mismunun hafi átt sér stað. Það fer eftir innlendri löggjöf og dómaframkvæmd hvers kyns staðreyndir þarf til.

Sönnunarfærsla

Tilskipanirnar vísa til mismununar „á grundvelli“ kynþáttar eða þjóðernis, trúar eða lífsskoðunar, fötlunar, kynhneigðar og aldurs. Dómaframkvæmd, t.d. í Bretlandi, og landsréttur þar sem tilskipanirnar hafa verið innleiddar skýra „á grundvelli“ þannig að í tilskipununum felist vernd gegn mismunun hvort sem brotaþolinn hefur umrædda eiginleika í raun eða er mismunað vegna þess hann er talinn hafa þá til að bera eða vegna þess að hann tengist fólki sem hefur umrædda eiginleika. Ef karli er t.d. meinaður aðgangur að veitingastað með þeim ummælum eiganda að „sígaunar séu ekki velkomnir“ þá er um beina mismunun á grundvelli kynþáttar eða þjóðernisuppruna að ræða, hvort sem viðkomandi er í raun af Róma-ættum eða ekki eða mismununin verður vegna þess að hann lítur út fyrir að vera Rómi eða vegna þess að hann er í för með Rómum. Þannig getur stefnandi kært mismunun sem hann hefur beittur vegna þess að stefndi taldi hann tilheyra minnihlutahópi Róma, jafnvel þótt hann tilheyri ekki þeim hópi.

Þessi nálgun er sérstaklega mikilvæg í málum er varða mismun er grundvallast á kynhneigð. Brotaþolar þurfa ekki að „sanna“ að þeir hafi tiltekna kynhneigð. Þeir verða einungis að leggja fram staðreyndir sem sýna fram á að þeir hafi fengið lakari meðferð eða orðið fyrir áreitni vegna þess að þeir hafi verið taldir hafa tiltekna kynhneigð eða vegna tengsla þeirra við fólk sem hefur þá kynhneigð.

Beita má ýmsum aðferðum til að aðstoða fórnarlömb mismununar við að sýna fram á að mismunun hafi átt sér stað. Má þar nefna aðstæðuprófanir (e. situation testing), notkun tölfræðilegra upplýsinga, myndbands- og hljóðupptökur og svokallaða spurningalistaaðferð. Aðstæðuprófunum er oft beitt í Bandaríkjunum til að sanna beina mismunun að því er varðar atvinnu, húsnæði og aðgang að þjónustu. Í Belgíu eru prófanir viðurkennd sönnunargögn fyrir dómi. Frjáls félagasamtök í Mið- og Austur-Evrópu nota einnig prófunaraðila, til dæmis í atvinnuleit, sem hafa sömu eiginleika og hæfni og brotaþolinn, nema hvað varðar þann þátt sem mismununin byggist á (oftast kynþáttur).

Hljóð- og myndbandsupptökur má nota sem sönnunargögn í sumum löndum, til dæmis í Tékklandi. Í Bretlandi gerir spurningalistaaðferðin fólki, sem hefur verið neitað um atvinnu, kleift að krefja vinnuveitandann strax skýringa á því hvaða ástæður liggja að baki synjuninni. Dómstólar geta síðan dregið ályktanir af viðbrögðum vinnuveitandans við spurningalistanum, svörum hans, drætti á svörum eða því að hann virðir spurningalistann að vettugi, til að leggja mat á hvort mismunun hafi átt sér stað.

Bæði kynþáttatilskipunin og atvinnumálatilskipunin taka sérstaklega fram í inngangsorðum að nota megi tölfræðiupplýsingar í málum er varða óbeina mismunun.

Frumvarp að nýrri tilskipun ESB

Að endingu er nauðsynlegt að kynna til sögunnar frumvarp að nýrri tilskipun um meginregluna um jafnrétti án tillits til aldurs, fötlunar, trúar, lífsskoðana og kynhneigðar sem framkvæmdastjórn ESB hefur lagt fram. Tilskipunin, sem kveður á um lágmarksvernd fyrir fórnarlömb mismununar, var samþykkt af  Evrópuþinginu árið 2009 en hefur ekki náð fram að ganga í ráði ESB, enn sem komið er. Tilskipunin spannar flest þau svið sem kynþáttatilskipunin tekur til; bannar mismunun að því er varðar menntun, almannatryggingar, heilbrigðisþjónustu og aðgengi að vörum og þjónustu, þar á meðal húsnæði, hvort sem er af hálfu opinberra aðila eða einkafyrirtækja. Það telst mismunun að láta hjá líða að tryggja sanngjarna aðlögun til að mæta þörfum fatlaðra. Undantekningar frá meginreglunni um jafnrétti án tillits til aldurs og fötlunar eru heimilar að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, t.d. í tengslum við tryggingar og bankastarfsemi. Tilskipunin kveður, eins og kynþáttatilskipunin, einnig á um viðurlög og stofnun jafnréttisstofnunar til að stuðla að jafnrétti og veita fórnarlömbum aðstoð. Frumvarpið tekur ekki sérstaklega á fjölþátta mismunun en aðildarríkjum er heimilt að leiða í lög reglur sem veita ríkari vernd en kveðið er á um í tilskipuninni.

Kynþáttatilskipunin 2000/43/EB

• Mælir fyrir um meginregluna um jafnrétti óháð kynþætti eða þjóðernisuppruna.
• Bannar mismunun í starfi (skilyrði, brottrekstur og launakjör), þjálfun, menntun, félagsþjónustu (þar á meðal almannatryggingum og heilbrigðisþjónustu), hvað varðar félagsleg hlunnindi, félagsaðild og þátttöku í félögum starfsmanna, starfsgreina og atvinnurekenda og aðgengi að vörum og þjónustu, þar á meðal húsnæði.
• Inniheldur skilgreiningar á beinni og óbeinni mismunun og áreitni og leggur bann við fyrirmælum um mismunun og hefndaraðgerðir (e. victimisation).
• Tekur tillit til sértækra aðgerða til að tryggja fullt jafnrétti í reynd.
• Veitir fórnarlömbum mismununar rétt til að leggja fram kvörtun/kæru með dómsmeðferð eða stjórnsýslumeðferð sem leiðir til viðeigandi refsingar gegn þeim sem mismuna.
  
• Heimilar takmarkaðar undantekningar frá jafnræðisreglunni, til dæmis þegar mismunun á grundvelli kynþáttar eða þjóðernis telst réttmæt starfskrafa. 
• Sönnunarbyrði er öfug í einkamálum og málum er varða yfirvöld, þannig að þegar meint fórnarlamb hefur sýnt fram á staðreyndir sem benda til þess að mismunun hafi átt sér stað þá er það á ábyrgð hins stefnda að sanna að ekki sé um að ræða brot á jafnræðisreglunni.
• Mælir fyrir um að í hverju aðildarríki starfi sérstök stofnun til að stuðla að jafnrétti og veita fórnarlömbum kynþáttamisréttis aðstoð.