Kæruleiðir vegna mismununar á Íslandi

Þegar brotið hefur verið gegn jafnræðisreglunni er úrræði helst að finna í dómskerfinu, hjá stjórnsýslunni, hjá umboðsmanni Alþingis og hjá kærunefnd jafnréttismála. Ef mismununin fellur undir 233. gr. a eða 180. gr. almennra hegningarlaga er um opinbert mál að ræða.

Dómstólar

Samkvæmt stjórnarskrá ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli.

Einstaklingar sem telja sig hafa orðið fyrir mismunun af hálfu hins opinbera eða sveitarfélaga eða verið neitað um þjónustu eða aðgang að almennum stað geta höfðað einkamál fyrir dómi. Í einkamálum er leyst úr ágreiningi um réttindi og skyldur milli einstakra manna eða lögpersóna eða gagnvart ríkinu eða öðrum opinberum aðila. Um réttarfar í einkamálum gilda lög nr. 91/1991. Aðili einkamáls getur verið einstaklingur, félag eða stofnun sem getur átt réttindi eða borið skyldur að landslögum. Einkamálum getur lokið með dómi, sátt, niðurfellingu eða frávísun. Ef ekki verður sátt í málinu eða því lýkur með öðrum hætti fer fram aðalmeðferð en hún felst í því að skýrslur eru teknar af aðilum og vitnum en að því loknu fer fram munnlegur málflutningur. Við svo búið er málið dómtekið og dóm ber að jafnaði að kveða upp innan fjögurra vikna frá þeim degi að telja. Stefnandi getur gert kröfu um skaða- og miskabætur, að meiðandi ummæli séu dæmd ómerk eða að stjórnsýsluákvörðun sem brýtur gegn jafnræðisreglunni sé felld úr gildi.

Stefnandi getur sótt um gjafsókn ef fjárhag hans er þannig háttað að kostnaður við gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða enda sé nægjanlegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og eðlilegt megi teljast að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé. Dómsmálaráðherra veitir gjafsókn. Sérstök nefnd, gjafsóknarnefnd, veitir umsögn um gjafsóknir og verður gjafsókn því aðeins veitt að nefndin mæli með því.

Stjórnsýslan

Ýmsar ákvarðanir um réttindi og skyldur einstaklinga eru teknar í stjórnsýslunni. Ef slík ákvörðun er tekin á lægra stjórnstigi, til dæmis af nefnd sem heyrir undir ráðuneyti, má áfrýja henni til ráðuneytisins sem æðra yfirvalds eða kærunefndar, ef við á.

Markmiðið stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er að tryggja sem best réttaröryggi manna í skiptum við hið opinbera, jafnt ríki sem sveitarfélög og er ætlað að stuðla að því að málsmeðferð í stjórnsýslunni verði í senn einföld, hraðvirk og ódýr. Lögin taka til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og gilda þegar stjórnvöld, þar á meðal stjórnsýslunefndir, taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Lögin hafa að geyma meginreglur um málsmeðferð í stjórnsýslunni og kveða m.a. á um að stjórnvöld skuli gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti og að óheimilt sé að mismuna aðilum við úrlausn mála á grundvelli sjónarmiða, byggðum á kynferði þeirra, kynþætti, litarhætti, þjóðerni, trúarbrögðum, stjórnmálaskoðunum, þjóðfélagsstöðu, ætterni eða öðrum sambærilegum ástæðum.

Umboðsmaður Alþingis

Hlutverk umboðsmanns er að fylgjast með störfum stjórnsýslu ríkisins og sveitarfélaganna og standa vörð um réttindi borgaranna gagnvart stjórnvöldum. Umboðsmaðurinn skal tryggja að jafnræðisreglan sé virt og að stjórnsýsla sé í samræmi við lög og góða stjórnsýsluhætti. Ef kvartað er út af ákvörðunum stjórnvalds, t.d. einhverrar opinberrar stofnunar, og unnt er að skjóta þeirri ákvörðun til hærra setts stjórnvalds, t.d. ráðuneytis, þá verður sá sem vill bera kvörtun fram að skjóta málinu fyrst til þess stjórnvalds, sem æðra er, áður en hann getur borið fram kvörtun við umboðsmann. Umboðsmaður hefur víðtækt vald til að krefja stjórnvöld og kæranda um hvers konar gögn og upplýsingar. Ákveði umboðsmaður að rannsaka mál nánar getur hann lokið máli með eftirfarandi hætti:

Umboðsmaður getur lagt til við dómsmálaráðherra að veitt verði gjafsókn í máli sem heyrir undir starfssvið umboðsmanns og hann telur rétt að lagt verði fyrir dómstóla til úrlausnar.

Umboðsmaður skal gera viðeigandi yfirvöldum viðvart, ef hann telur að um sé að ræða brot í starfi er varði viðurlögum lögum samkvæmt. Umboðsmaður hefur ekki vald til að fyrirskipa að mál sé höfðað til að koma fram viðurlögum á hendur starfsmönnum í stjórnsýslunni vegna brota í starfi. Hann getur hins vegar vakið athygli ríkissaksóknara á slíku máli. Umboðsmanni er og heimilt að senda Alþingi og viðkomandi ráðuneyti eða sveitarstjórn sérstaka tilkynningu, ef í ljós koma stórvægileg mistök eða afbrot stjórnvalds.

Kvarta verður til umboðsmanns áður en ár er liðið frá ákvörðun þeirri eða atviki sem er tilefni kvörtunar. Sérstakt eyðublað er að finna á heimasíðu umboðsmanns fyrir þá sem hyggjast leggja fram kvörtun. Starfsmenn embættisins veita aðstoð ef þörf er á.

Kærunefnd jafnréttismála

Einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir og félagasamtök í eigin nafni eða fyrir hönd félagsmanna sem telja að ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, hafi verið brotin á sér geta leitað atbeina kærunefndar jafnréttismála. Verkefni kærunefndar jafnréttismála er að taka erindi til meðferðar og kveða upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði laganna hafi verið brotin. Erindi skulu berast nefndinni innan sex mánaða frá því að ætlað brot á lögunum lá fyrir. Niðurstöður kærunefndar sæta ekki kæru til æðra stjórnvalds. Úrskurðir kærunefndar eru bindandi gagnvart málsaðilum. Málsaðilum er heimilt að bera úrskurði nefndarinnar undir dómstóla. Upplýsingar um kærunefnd jafnréttismála mál nálgast á heimasíðu félagsmálaráðuneytis.

Kærur til alþjóðlegra eftirlitsstofnana

Einstaklingar geta kært meint brot á ákvæðum Mannréttindasáttmála Evrópu, þar á meðal brot á banni við mismunun, til Mannréttindadómstóls Evrópu, ef þeir hafa leitað leiðréttingar til hlítar innlands. Kærurétturinn er ekki takmarkaður við ríkisborgara ríkja sem eru aðilar að Mannréttindasáttmála Evrópu heldur nægir að brotið sé framið innan lögsögu aðildarríkis eða á yfirráðasvæði þess. Einstaklingar, samtök eða hópar einstaklinga geta kært til dómstólsins, þ. á m. lögaðilar. Meint brot þarf að hafa verið framið af yfirvöldum í viðkomandi ríki. Dómstóllinn tekur ekki við kærum gegn einstaklingum eða einkaaðilum né kærum er varða brot á annarri löggjöf en Mannréttindasáttmálanum. Kærur verða að berast dómstólnum innan sex mánaða frá því lokaúrskurður innlendra dómstóla er kveðinn upp.

Mannréttindadómstóll Evrópu hefur dæmt í málum sem varða mismunun á Íslandi (14. gr.). Í Kjartan Ásmundsson gegn Íslandi úrskurðaði dómstóllinn að íslensk stjórnvöld hefðu brotið gegn 1. gr. 1. viðauka Mannréttindasáttmálans um vernd eignarréttarins og 14. gr. um bann við mismunun vegna skerðingar á lífeyrisréttindum kæranda með breytingu á lögum um lífeyrissjóð sjómanna. Í máli Magnúsar Gunnars Guðmundssonar gegn Íslandi úrskurðaði Mannréttindanefnd Evrópu að brotið hefði verið gegn friðhelgi eignarréttar Magnúsar skv. 1. gr. 1. viðauka við Mannréttindasáttmálann og banni við mismunun vegna takmörkunar á rétti til atvinnu þar sem leigubílstjóraleyfi hans var afturkallað vegna aldurs.

Þá má einnig kæra brot gegn alþjóðlegum mannréttindasamningum til viðkomandi eftirlitsnefnda eftir að leiðréttingar hefur verið leitað til hlítar innlands. Aðeins einn úrskurður hefur verið birtur er snertir Ísland. Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna sem starfar á grundvelli alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi úrskurðaði í máli Erlings Sveins Haraldssonar og Arnar Sævars Sveinssonar gegn Íslandi að fyrirkomulag úthlutunar veiðiheimilda bryti gegn jafnræðisreglunni.