Innleiðing tilskipana ESB á Íslandi – samantekt

Löggjöf sem uppfyllir lágmarkskröfur ESB um meginregluna um jafnrétti án tillits til kynþáttar, þjóðernisuppruna, aldurs, fötlunar, trúar/lífsskoðunar og kynhneigðar er ekki til að dreifa á Íslandi. Innleiðing kynþáttatilskipunarinnar væri mjög til bóta og myndi styrkja réttarvernd fólks sem tilheyrir kynþáttum eða er af þjóðernisuppruna sem telst til minnihluta á Íslandi. Auk þess að skilgreina beina og óbeina mismunun og áreitni og leggja bann við skipun um mismunun og hefndaraðgerðum (e. victimisation), þá myndi innleiðing tilskipunarinnar styrkja vernd fólks af erlendum uppruna hvað varðar atvinnu og þjálfun, menntun, almannatryggingar, aðild og þátttöku í stéttarfélögum og samtökum vinnuveitenda og aðgengi að vörum og þjónustu, þar á meðal að húsnæði. Þá kveður tilskipunin m.a. á um stofnun jafnréttisstofnunar (e. Equality Body) sem er m.a. ætlað að stuðla að jafnrétti og veita fórnarlömbum kynþáttamisréttis aðstoð. Síðast en ekki síst verða aðildarríki að tryggja að brot á innlendri löggjöf gegn mismunun sæti viðurlögum og að slíkum viðurlögum sé beitt. Ljóst er að innleiðing tilskipunarinnar myndi ráða bót á fjölda þeirra annmarka á íslenskri löggjöf sem alþjóðlegar eftirlitsstofnanir og innlendir hagsmunaðilar hafa lýst áhyggjum af.

Innleiðing atvinnumálatilskipunarinnar myndi bæta umtalsvert réttindi tiltekinna hópa á vinnumarkaðinum. Íslensk löggjöf inniheldur engin sérstök ákvæði um bann við mismunun í starfi vegna aldurs, fötlunar, trúar, lífsskoðana eða kynhneigðar. Lög um aldraða og fatlaða fjalla um jafnrétti en skilgreina hvorki, né taka sérstaklega fyrir, mismunun, áreitni eða mæla fyrir um kæruleiðir og viðurlög. Enn fremur skikkar tilskipunin vinnuveitendur til að grípa til sanngjarnrar aðlögunar til að gera fötluðu fólki kleift að taka þátt í þjálfun og launaðri vinnu. Eins og stendur er ekki kveðið á um þessa ábyrgð vinnuveitenda í íslenskum lögum. Þá kveður tilskipunin á um hlutverk félaga og samtaka í dóms- og stjórnsýsluferlum og mælir fyrir um að stjórnvöld skuli hvetja til skoðanaskipta við hið borgaralega samfélag um málefni sem varða mismunun.

Þá ber að nefna að hjá ESB er nú til umræðu ný tilskipun um meginregluna um jafnrétti án tillits til aldurs, fötlunar, trúar, lífsskoðana og kynhneigðar sem brýnt er að hafa til hliðsjónar við samningu nýrra jafnréttislaga á Íslandi. Tilskipunin, sem kveður á um lágmarksvernd fyrir fórnarlömb mismununar, spannar flest þau svið sem kynþáttatilskipunin tekur til; bannar mismunun að því er varðar menntun, almannatryggingar, heilbrigðisþjónustu og aðgengi að vörum og þjónustu, þar á meðal húsnæði hvort sem er af hálfu opinberra aðila eða einkafyrirtækja. Það telst mismunun að láta hjá líða að tryggja sanngjarna aðlögun til að mæta þörfum fatlaðra. Undantekningar frá meginreglunni um jafnrétti án tillits til aldurs og fötlunar eru heimilar að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, t.d. í tengslum við tryggingar og bankastarfsemi. Tilskipunin kveður, eins og kynþáttatilskipunin, einnig á um stofnun jafnréttisstofnunar til að stuðla að jafnrétti og veita fórnarlömbum aðstoð.

Ljóst er að þörf er á heildstæðri íslenskri jafnréttislöggjöf sem bannar mismunun á breiðum grunni. Taka þarf á fjölþættri mismunun og setja á fót virka eftirlitsstofnun ásamt raunhæfum, áhrifaríkum kæruleiðum og viðurlögum sem hafa forvarnargildi. Tilskipanir ESB kveða á um lágmarksréttindi en þær eru mikilvægt leiðarhnoða sem jafnréttislöggjöf í mestallri Evrópu byggir á. Við samningu íslenskrar jafnréttislöggafar ætti leggja regluverk ESB, mannréttindasamninga og reynslu nágrannaþjóða okkar til grundvallar.