Bann við mismunun á Íslandi

Allir eru bornir frjálsir og jafnir öðrum að virðingu og réttindum          

Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna

Jafnræðisreglan er grundvallarregla íslenskrar stjórnskipunar og einn af hornsteinum hennar. Þegar mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar voru endurskoðuð árið 1995 var almenn jafnréttisregla lögfest ásamt sérreglu um jafnrétti á grundvelli kynferðis. 65. gr. stjórnarskrárinnar er svohljóðandi: Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna. Þá hefur Mannréttindasáttmáli Evrópu einnig verið lögfestur á Íslandi en þar segir að réttindi þau og frelsi, sem lýst er í samningnum, skuli tryggð án nokkurs manngreinarálits, svo sem vegna kynferðis, kynþáttar, litarháttar, tungu, trúarbragða, stjórnmála- eða annarra skoðana, þjóðernis eða þjóðfélagsstöðu, tengsla við þjóðernisminnihluta, eigna, uppruna eða annarrar stöðu.

Í gegnum tíðina hefur kynjamisrétti verið sú mismunun sem hæst hefur borið í íslensku samfélagi og því hefur löggjöf á sviði kynjafnréttis verið í gildi síðan árið 1976. Margt hefur áunnist en þó bera konur enn skarðan hlut frá borði á ýmsum sviðum mannlífsins og því er jafnréttislöggjöf í stöðugri þróun. Ný jafnréttislög voru samþykkt árið 2008, m.a. til þess að bæta úr ágöllum gildandi laga en einnig til að mæta kröfum tilskipana ESB á sviði kynjajafnréttis. Lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 10/2008 er ætlað að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Í lögunum er að finna skilgreiningar á hugtökum, skýrar skyldur og virk réttindi og ákvæði um sönnunarbyrði og kærunefnd. Lögin kveða á um almennt bann við beinni og óbeinni mismunun og leyfilegar undantekningar. Þess ber að geta í þessu samhengi að engin lagaákvæði er að finna í íslenskum lögum til verndar réttindum trans-fólks; þ.e. til að tryggja jafnrétti óháð kyngervi eða kynímynd.

Lög um breytingu á lagaákvæðum er varða réttarstöðu samkynhneigðra nr. 65/2006 hafa gert það að verkum að í dag er íslensk löggjöf um réttindi samkynhneigðra ein sú framsæknasta í heiminum og á stuttum tíma hafa samkynhneigðir á Íslandi náð jafnrétti á við aðra borgara að mestu leyti.

Enda þótt aðrir hópar eigi undir högg að sækja þá er að jafnréttislögunum slepptum engri heildstæðri jafnréttislöggjöf til að dreifa á Íslandi. Hátt brottfall nema af erlendum uppruna úr framhaldsskólum og takmörkuð endurmenntunar-/starfsþjálfunartækifæri eru t.d. áhyggjuefni. Þá eru dæmi þess að útlendingar og fólk af erlendum uppruna sé beitt misrétti að því er varðar kaup og kjör á vinnumarkaði og verði jafnvel fyrir aðkasti á opinberum vettvangi en almennt er skortur á úrræðum til að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli þjóðernisuppruna og kynþáttar á flestum sviðum mannlífsins. Almenn hegningarlög nr. 19/1940 mæla þó fyrir um í 233. gr. a að hver sem ræðst opinberlega á manneskju eða hóp einstaklinga með háði, ærumeiðingum, móðgunum, hótunum eða öðrum hætti á grundvelli ríkisfangs þeirra, hörundslitar, kynþáttar, trúar eða kynhneigðar skuli sæta sektum eða fangelsi í allt að tvö ár. Þá kveða lögin á um í 180. gr. að hver sem í atvinnurekstri eða þjónustustarfsemi neitar manni um vörur eða þjónustu til jafns við aðra á grundvelli þjóðernis hans, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar skuli sæta sektum eða fangelsi allt að 6 mánuðum. Sömu refsingu varðar að neita manni um aðgang til jafns við aðra að opinberum samkomustað eða öðrum stöðum sem opnir eru almenningi. Þekkt eru tilvik þar sem fólk hefur orðið fyrir áreitni á grundvelli kynþáttar og/eða þjóðernis á Íslandi og fólki hefur verið neitað um aðgang að opinberum samkomustöðum. Þó hefur enginn dómur fallið á grundvelli 180. gr. og aðeins einn á grundvelli 233. gr. a. Þar var um að ræða kynþáttahatur og var varaformaður samtaka þjóðernissinna sektaður fyrir að hafa brotið gegn ákvæðinu með niðurlægjandi athugasemdum sínum um Afríkubúa.

Formleg staða fatlaðra er góð í íslenskum lögum sem eiga meðal annars að tryggja jafnrétti, rétt til aðstoðar til að geta lifað og starfað í samfélaginu, rétt til þjónustu hjá ríki og sveitarfélögum sem og aðgangs að almenningssvæðum. Þrátt fyrir að markmið laga um málefni fatlaðra nr. 59/1992 sé að tryggja fötluðu fólki jafnrétti og sambærileg lífskjör á við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til þess að lifa eðlilegu lífi þá þurfa fatlaðir í reynd oft að þola mismunun, til að mynda hvað varðar rétt til menntunar, húsnæðis og þátttöku í samfélaginu og öryrkjar búa margir við afar þröngan kost. Byggingareglugerðir krefjast þess að opinberar byggingar séu aðgengilegar fyrir fatlaða en enn er misbrestur á aðgengi og eftirliti með því að lögunum sé fylgt.

Í lögum um málefni aldraðra nr. 125 segir að við framkvæmd þeirra skuli þess gætt að aldraðir njóti jafnréttis á við aðra þjóðfélagsþegna og að sjálfsákvörðunarréttur þeirra sé virtur. Engin lagaákvæði kveða þó á um jafnrétti fyrir alla óháð aldri. Takmarkaðar rannsóknir hafa verið gerðar á málefnum aldraðra en mismunun á vinnumarkaði er til staðar. Enn fremur er staða eldri borgara á dvalarheimilum áhyggjuefni að því er varðar efnahagsleg og félagsleg réttindi og virðingu fyrir réttinum til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu.

Í almennum lögum má finna önnur ákvæði sem ætlað er að vernda jafnrétti. Helsta má þar nefna jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en jafnframt má víða finna einstök lagaákvæði sem leggja bann við mismunun eða leitast við að tryggja ákveðin réttindi. Hér að neðan er að finna nokkur dæmi.

Í 24. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 segir að í aðalnámskrá og við skipulagningu náms og kennslu og við gerð og val námsgagna skuli þess sérstaklega gætt að allir nemendur fái jöfn tækifæri til náms og eigi þess kost að velja sér viðfangsefni og nálgun í eigin námi. Enn fremur mæla lögin fyrir um að markmið náms og kennslu og starfshættir grunnskóla skuli vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, kynhneigðar, búsetu, stéttar, trúarbragða, heilsufars, fötlunar eða stöðu að öðru leyti. Lög um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 kveða á um bann við mismun sjúklinga á grundvelli kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti og í lögum um póstþjónustu nr. 19/2002 segir að póstþjónusta skuli veitt án mismununar af nokkru tagi, en sérstaklega án mismununar af stjórnmálalegum, trúarlegum eða hugmyndafræðilegum toga. Í vinnurétti er einnig að finna ákvæði sem banna mismunun, s.s. að því er varðar stéttarfélög og vinnudeilur, starfsmenn í hlutastörfum og tímabundna ráðningu.