Fjölsótt málþing um löggjöf gegn mismunun á Íslandi
Helstu áhersluatriði
Málþing um löggjöf gegn mismunun á Íslandi.
Iðnó, 30. janúar 2009.
Þann 30. janúar s.l stóðu Mannréttindaskrifstofa Íslands og félags– og tryggingamálaráðuneytið fyrir málþingi um löggjöf gegn mismunun í Iðnó. Málþingið var styrkt af Progress-áætlun ESB og var skipulagt í samvinnu við Fjölmenningarsetur, Samtökin´78, Öryrkjabandalagið, Landsamtök Þroskahjálpar, Samráðsvettvang trúfélaga, Kvenréttindafélag Íslands og Alþjóðahús.
Tilgangur málþingsins var að styðja við vinnu hins opinbera við þróun skilvirkrar og yfirgripsmikillar lagasetningar gegn mismunun, sem leggur bann við mismunun á grundvelli; fötlunar, kynþáttar og etnísks uppruna, aldurs, trúar og kynhneigðar, á öllum sviðum lífs einstaklinga. Á málstofunni var núverandi ástand rætt, þá sérstaklega í tengslum við annars vegar tilskipun ESB um jafna meðhöndlun án tillits til kynþáttar eða uppruna (2000/43/ESB) og hins vegar tilskipun ESB um jafnræði í atvinnulífi og starfi (2000/78/ESB), með áherslu á fjölþætta mismunun. Markmiðið með ráðstefnunni var að koma af stað umræðu á meðal þeirra aðila sem vinna gegn mismun og leggja þannig lóð á vogarskálarnar í þróun nýrra laga til að berjast gegn mismunun, sem standa fyrir dyrum, meðal annars í tengslum við inleiðingu ofangreindra tilskipanna.
Málþingið var fjölsótt og vel heppnað í alla staði.
Oddný Mjöll Arnardóttir, lagaprófessor við Háskólann í Reykjavík hélt fyrstu framsögu þingsins. Hún benti á að þegar komið væri út fyrir svið jafnréttis á grundvelli kynferðis væri íslensk löggjöf afar brotakennd og ófullkomin. Að hennar mati er mörgu ábótavant í réttarverndinni þegar kemur að mismunun miðað við það sem kveðið er á um í Evrópuréttinum og í þeim löndum sem Ísland vill bera sig saman við. Hún telur því að tímabært sé að endurskoða almenn jafnréttislög og auka réttarverndina til samræmis við Evrópurétt. Markmið lagasetningar ætti að vera að bæta hag hópa sem eru í jaðarstöðu í samfélaginu. Telur hún að löggjöf gegn mismunun virki ekki sem skyldi nema að innleidd séu skilvirk eftirlitskerfi t.d stjórnsýslustofnun sambærileg Jafnréttisstofu. Það þurfi einnig að tryggja aðgang að dómstólum eða koma á fót stjórnsýslulegri kæruleið sem eykur möguleika borgaranna á því að leita réttar síns, en slík sé staðan ekki í dag. Hérlendis þurfi að koma á nefnd sem væri sambærileg kærunefnd jafnréttismála fyrir allar mismunar aðstæður. Oddný telur að einnig þurfi að útfæra virk og raunhæf viðurlög við brotum. Mikilvægt væri að hver minnihlutahópur fengi sér ákvæði en þau gætu hins vegar öll rúmast innan einnar heildarlöggjafar og verið í umsjón einnar stofnunar eða eftirlitsaðila.
Oddný lagði einnig áherslu á að jafnrétti þyrfti í raun að vera fjölþætt, þar sem fólk tilheyrði oft fleiri en einum hópi sem að því gæti verið mismunað út frá. Réttindi fólks væru oft ekki tryggð þar sem lögin væru ekki nógu sveigjanleg, þau flokkuðu fólk í of þrönga hópa. Sem svar við þeirri spurningu hvort við ættum að hafa einn lagabálk eða marga, benti Oddný á að báðir kostir væru raunhæfir en sama hvaða leið yrði farin væri mikilvægt að skoða þessi mál út frá fjölþættu jafnrétti, en þá sé sérstaklega mikilvægt að valdsvið eftirlitsstofnanna nái yfir alla þætti mismununar.
Helgi Hjörvar tók næst til máls en hann er formaður starfshóps á vegum félags-og tryggingamálaráðuneytis sem hefur það verkefni að skoða tilskipanir ESB um bann við mismunun. Helgi talaði um að verkefni starfshópsins væri að ná saman um tillögur um innleiðingu tilskipananna. Helgi benti á að mikilvægt væri að sátt og samstað ríkti hjá þeim hópum sem koma að þessum málefnum um að innleiða þessar tilskipanir en það hafi meðal annars verið andstaða af hálfu atvinnurekanda við að of miklar kvaðir væru settar á þá. Hann benti á að þau sjónarmið væru uppi að vegna þess að litlar kvaðir væru á atvinnulífi hérlendis hefði verið hægt að halda uppi mjög háu atvinnustigi hér á landi sem kæmi þeim minnihlutahópum sem tilskipanirnar ná til til góða. Aðalatriðið væri að innleiða þessi réttindi í löggjöfina en eðlilegt væri að í upphafi væri horft til leiðbeiningarskyldu og réttindin þannig innleidd á jákvæðan hátt, þannig væri aðilum á vinnumarkaði leiðbeint, frekar en að leggja of mikla áherslu á skaðabætur. Helgi benti á að of miklar kvaðir, til dæmi um tiltekið hlutfall fatlaðra á vinnustað, gætu leitt af sér neikvæð viðhorf til tilskipunarinar en það væri ekki gott.
Sagði Helgi frá því að starfshópurinn hafi lagt til að félags- og tryggingamálaráðuneytið semji frumvarp til laga sem taka eigi á efnisþáttum ESB frá árinu 2000. Starfshópurinn leggur einnig til að undir Jafnréttisstofu heyri starfsmaður sem sinnir því hlutverki að veita þeim sem telja sig hafa orðið fyrir mismunun á grundvelli t.d trúar, kynþáttar, fötlunar, kynhneigðar eða aldurs, aðstoð við að fylgja eftir kærum um mismunun, þar sem mikil fagleg þekking sé þar, en ekkert mælti á móti því að seinna meir yrði þetta að einni stofnun og einum heildstæðum lögum.
Anna T. Guðmundsdóttir, sérfræðingur hjá umboðsmanni Svía gegn mismunun flutti þriðju framsöguna. Að hennar mati er íslensk umræða um löggjöf gegn mismunun 15 árum á eftir umræðunni í Svíþjóð. Í máli hennar kom fram að á síðastliðnum árum hefði verið komið á umboðsmannaembættum á sviði kynjajafnréttis, gegn mismunun vegna kynþáttar, vegna kynhneigðar og fötlunar í Svíþjóð en í upphafi þessa árs hafi tekið til starfa embætti eins umboðsmanns sem næði til allrar mismununar en þá var einnig tveimur hópum bætt við, það er mismunun vegna aldurs og vegna kyngervis.
Anna sagði frá því að aðilar vinnumarkaðarins hafi ekki verið fylgjandi lögum um bann við mismunun byggðri á kynþætti og uppruna en það hafi verið að mestu leyti vegna aðildar að ESB og þrýstings erlendis frá, til að mynda frá alþjóðavinnumálastofnun og CERD, sem að lög voru sett sem bönnuðu mismunun á þeim grundvelli. Anna viðurkenndi að vissir hópar hefðu haft áhyggjur af því að með því að sameina alla flokkana undir einni stofnun, myndi einn málaflokkur verða ráðandi. Kostirnir við eina stofnun væru hins vegar þeir að þekkingunni væri þá safnað saman á einn stað og því auðveldara að skoða mál út frá fjölþættri mismunun auk þess sem auðveldar væri fyrir fólk að vita hvert það ætti að leita ef á því er brotið.
Í máli hennar kom einnig fram að ætla megi að embættinu berist 1500-2000 kærumál á ári hverju og um 15-20% allra kærumála enduðu fyrir dómstólum en oftast enduðu mál með sáttum.
Magnús Norðdahl, lögfræðingur Alþýðusambands Íslands flutti síðustu framsögu málþingsins og fjallaði um að aðild Íslands að alþjóðlegu- og fjölþjóðlegu samstarfi hefði leitt til þess að mannréttinda-ákvæði stjórnarskrárinnar hefðu tekið hægfara breytingum í þá átt að tryggja félagsleg- og borgaraleg mannréttindi. Magnús fjallaði einnig um tilskipanir Evrópusambandsins frá árinu 2000 um bann við mismunun. Sagði hann frá því að þegar tilskipanirnar komu hingað til lands var það mat íslenskra stjórnvalda að Ísland fullnægði þá þegar þeim skyldum sem þær kváðu á um og þær væru í raun ekki taldar varða EES - samninginn. Norðmenn vildu hinsvegar taka tilskipunina í gildi en Íslendingar ekki. Fór svo að tilskipun ESB um bann við mismunun varð ekki hluti af EES – samningnum. Afstaða ASÍ sé sú að innleiða hefði átt tilskipunina strax í upphafi og þá helst vegna þess að öll lönd sem Ísland ber sig saman við hefðu sett eða hygðust setja löggjöf um þetta efni byggða á tilskipun ESB. Enn á þó eftir að semja slíka löggjöf hér á landi.
Að framsögum loknum tóku fyrirlesararnir þátt í pallborðsumræðum ásamt Halldóri Sævari Guðbergssyni, framkvæmdastjóra ÖBÍ, Katrínu Jónsdóttur, fræðslufulltrúa Samtakanna ´78, Margréti Margeirsdóttur, formanni félags eldri borgara, Margréti Steinarsdóttur, framkvæmdastjóra Alþjóðahúss og Toshiki Toma presti útlendinga. Pallborðsumræðurnar voru líflegar og mikill áhugi á málefninu.
Fulltrúar hagsmunahópanna tjáðu meðal annars áhyggjur sínar af ýmsum atriðum sem betur mættu fara til að tryggja réttindi sinna hópa.
Katrín fræðslufulltrúi hjá samtökunum ´78 benti á að mörgu hefði verið áorkað í réttindabaráttu samkynhneigðra en transgender einstaklingar hefðu ekki þann sama rétt, slíkt fólk væri í lagalegu tómarúmi, en nauðsynlegt væri að sameina þessi réttindi.
Halldór formaður ÖBÍ benti á að mikil þörf væri til að mynd á táknmálstúlkun í sjónvarpi, ekki aðeins þegar um stórviðburði væri að ræða, auk þess benti hann á að það að atvinnurekandinn þurfi að verða fötluðum einstaklingi út um dýran vinnubúnað ef hann vill ráða hann væri misrétti. Annað mál sem þyrfti að taka betur á væri aðgengismál, til að öllum þegnum samfélagsins sé tryggt aðgengi.
Margrét Margeirs, formaður félags eldri borgara gagnrýndi fyrirkomulag greiðslna til ellilífeyrisþega á dvalarheimilum.
Margrét Steinarsdóttir, framkvæmdastjóri Alþjóðahúss og aðili að kvennréttindafélaginu fagnaði því að með nýju jafnréttislögunum væri barátta gegn kynbundnu ofbeldi sett undir jafnréttismál, en það mikilvægast væri þó að lögum um jafnréttislög væri framfylgt og að þeir sem störfuðu hjá kærunefndum hefðu þekkingu á jafnréttismálum. Sem fulltrúi innflytjenda benti Margrét á að mikilvægt væri að fólk gæti einnig leitað réttar síns á einkagrundvelli en ekki bara á vinnumarkaði.
Toshiki, prestur innflytjenda benti á að hans skoðun væri sú að það þyrfti ekki endilega að setja ný lög frekar ætti að skoða hvort að núverandi lög væru nægjanleg, mikilvægt væri að efla þekkingu á öðrum trúarbrögðum til að auka skilning. Hann benti einnig á að visst misrétti fælist í því að lífsskoðunarfélög gætu ekki skráð sig sem trúfélög.
Eftir það var opnað fyrir umræður og spurningar, mikill áhugi virtist fyrir málefninu og sköpuðust líflegar umræður.
Fundarstjórn var í höndum Guðrúnar D. Guðmundsdóttur, framkvæmdastýru Mannréttindaskrifstofu Íslands.