Mannréttindaskrifstofan skorar á stjórnvöld að fullgilda viðauka við samning SÞ um bann við pyndingum
Mannréttindaskrifstofan skorar á stjórnvöld að stuðla að fullgildingu viðauka við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu og að setja á fót sjálfstæða eftirlitsstofnun til að girða fyrir illa meðferð á stofnunum á vegum hins opinbera.
Nú eru fimm ár liðin frá því Ísland undirritaði viðauka við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Viðaukinn, sem kveður m.a. á um sjálfstætt eftirlit aðildarríkja með stofnunum innanlands, var undirritaður 24. september 2003. Hann hefur enn ekki verið fullgiltur. Mannréttindaskrifstofa Íslands skorar á íslensk stjórnvöld að fullgilda viðaukann hið fyrsta og setja á fót sjálfstæða stofnun til þess að annast eftirlit með fangelsum og meðferðar- og dvalarstofnunum sem reknar eru af hinu opinbera.
Með sjálfstæðu eftirliti aðildarríkjanna er átt við að ríki setji á fót stofnun sem sér um eftirlit með stöðum þar sem einstaklingar dveljast á vegum hins opinbera. Reynslan hefur sýnt að reglubundnar heimsóknir til slíkra stofnana eru mikilvægar til þess að koma í veg fyrir pyndingar og ómannúðlega meðferð. Nefnd sem starfar á grundvelli Evrópusamnings um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu hefur gefið góða raun en hún hefur heimild til að heimsækja alla varðhaldsstaði aðildarríkja Evrópuráðsins.
Með viðaukanum við samning Sameinuðu þjóðanna hefur aukin áhersla verið lögð á að efla eftirlitsstofnanir innan ríkjanna sjálfra í samvinnu við alþjóðlegar stofnanir. Fyrirbyggjandi heimsóknir á varðhaldsstaði eiga því bæði að vera á höndum undirstofnunar Sameinuðu þjóðanna og stofnunar á vegum aðildarríkjanna. Á Íslandi hefur umboðsmaður Alþingis gegnt slíku eftirlitshlutverki en hann skortir fjármagn svo hann geti sinnt því sem skyldi. Engin stofnun á Íslandi hefur því burði til að hafa viðunandi eftirlit með varðhaldsstöðum og dvalar- og meðferðarheimilum en brýnt er að bæta úr þessu.
Við stofnsetningu eftirlitsstofnunar eru nokkrir þættir sem hafa ber í huga en viðaukinn setur ákveðin skilyrði sem eftirlitsstofnanir þurfa að uppfylla svo árangur þeirra sé tryggður. Þannig er mikilvægt að slík stofnun sé algerlega sjálfstæð og óháð öllu utanaðkomandi valdi. Hún skal vera óháð yfirstjórn þeirrar stofnunar sem hún heimsækir í hvert skipti sem og ríkisstjórn viðkomandi ríkis. Auk þess skal hún ekki vera á vegum tiltekins ráðuneytis né annarrar ríkisstofnunar.
Auk skilyrðisins um sjálfstæði er mikilvægt að fyrirbyggjandi heimsóknir eigi sér stað reglulega og mælir nefndin á vegum Evrópusamningsins um varnir gegn pyndingum með vikulegum heimsóknum eða a.m.k. einu sinni í mánuði. Þó heimsóknir skuli fara fram með reglulegu millibili þá er engu að síður mikilvægt að þær séu tilviljunarkenndar; þ.e. að heimsóknartímar séu ekki fyrirfram ákveðnir. Enn fremur skulu heimsóknir vera óvæntar, þ.e. ekki skal tilkynna stofnun um væntanlega heimsókn. Jafnframt þarf stofnunin að hafa heimild til að heimsækja hvaða varðhaldsstað eða stofnun sem er, hvenær sem er.
Mikilvægt er að eftirlitsstofnanirnar hafi skýrt skilgreint umboð. Þær skulu hafa fulla heimild til að skoða alla stofnunina sem um ræðir hverju sinni og til að ræða við fólk í einrúmi. Auk þess skulu þær hafa úrræði til að móttaka, og bregðast við, kvörtunum sem og að gefa stofnunum ráðleggingar um úrbætur. Mikilvægt er að starfsfólk eftirlitsstofnunarinnar einskorði ekki eftirlit sitt við lagaleg skjöl og önnur skjöl frá viðkomandi stofnun heldur er mikilvægt að haft sé beint samband við fanga/íbúa í hverri heimsókn. Starfsfólk eftirlitsstofnunarinnar skal ekki einungis ræða við þá einstaklinga sem hafa beðið um viðtal heldur skal það einnig hafa frumkvæði að því að tala við aðra. Eftirlitsstofnunin skal hafa aðgang að öllum sem dvelja á stofnuninni. Enn fremur er mikilvægt að starfsfólk eftirlitsstofnunarinnar sé sýnilegt bæði yfirmönnum og starfsfólki fangelsisins/heimilisins sem og íbúum. Brýnt er að starfsfólk eftirlitsstofnunarinnar sé hlutlaust og óháð þeirri stofnun sem heimsótt er hverju sinni.
Að lokum er brýnt að eftirlitsstofnunin útbúi skýrslur eftir hverja heimsókn sem innihalda niðurstöður hennar og tillögur til úrbóta. Mikilvægt er að starfsfólk eftirlitsstofnunar sjái til þess að stjórnvöld og yfirvöld viðkomandi stofnunar hafi aðgang að þessum skýrslum.
Nefnd gegn pyndingum á vegum Sameinuðu þjóðanna hefur hvatt íslensk stjórnvöld til að fullgilda viðaukann um eftirlit og til þess að setja sjálfstæða eftirlitsstofnun á fót. Auk þess hefur hún lagt til að umsvif umboðsmanns Alþingis verði aukin með tilheyrandi mannauði og fjármagni þannig að embættið geti betur haft eftirlit með varðhaldsstöðum og dvalar- og meðferðarstofnunum.
Mannréttindaskrifstofa Íslands leggur ríka áherslu á að sjálfstæð eftirlitsstofnun verði sett á fót, sérstaklega í ljósi mannréttindabrota gegn einstaklingum sem dvalið hafa á meðferðar- og dvalarstofnunum sem reknar hafa verið að hálfu hins opinbera eða fyrir opinbert fé, s.s. Breiðuvík. Mannréttindaskrifstofan ítrekar því hvatningu sína til yfirvalda um að fullgilda viðauka við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og skorar á íslensk stjórnvöld að setja á fót sjálfstæða eftirlitsstofnun í samræmi við viðaukann hið fyrsta.